Het Mauritshuis pronkt met alledaagse Windsors

Het Mauritshuis heeft 22 schilderijen van Hollandse meesters te leen van de Royal Collection van de Britse koningin Elizabeth II. De tentoonstelling Vermeer en zijn tijdgenoten richt zich op genrestukken uit de 17de eeuw.

Vechtende boeren bij een herberg (1673) van Jan Steen. Beeld Royal Collection Trust

Dit doek had het Mauritshuis heel graag voor een paar maanden naar Den Haag gehaald: De brief (1660-1662) van Gerard ter Borch. Een vrouw leest staand een brief voor aan een andere vrouw achter een tafel, een jongen luistert mee. Over de kleding van de hoofdpersoon ligt een metalen glans. 'Een práchtig schilderij', zegt directeur Emilie Gordenker.

Maar De brief komt niet. De bezitter van het doek, het Britse koningshuis, stond het niet toe. Gordenker: 'Naar de redenen is het gissen. Het hangt in een privévertrek en is niet beschikbaar.'

Een vleugje geheimzinnigheid hoort er kennelijk bij als je zaken doet met een vorstelijke instelling. Dat er een stokje voor Ter Borchs De brief werd gestoken, bleek een uitzondering: het Haagse Mauritshuis is erin geslaagd 22 Hollandse 17de-eeuwse werken uit de paleizen en andere residenties van de Windsors te betrekken. De tentoonstelling, die vandaag opengaat, is een selectie uit zogeheten genrestukken - taferelen uit het dagelijks leven - van onder anderen Jan Steen, Gerrit Dou, Pieter de Hooch en Gabriël Metsu.

Het wegblijven van De brief wordt ruimschoots gecompenseerd door de komst van een andere parel uit de Nederlandse schilderkunst: niemand bij de Royal Collection Trust, de beheerder van de kunstverzameling van Elizabeth II, die bezwaar maakte tegen de overtocht van De muziekles (ook 1660-1662) van Johannes Vermeer. Het schilderij van een dame en een heer bij een virginaal mocht niet ontbreken in het museum dat wel drie van diens nagelaten 36 doeken bezit, maar geen exemplaar waarop de grootmeester iets alledaags vastlegde.

De muziekles (1660-1662) van Johannes Vermeer Beeld Royal Collection Trust

Het schilderij De muziekles bepaalt zelfs de titel van de tentoonstelling: Vermeer en zijn tijdgenoten, Hollandse genrestukken uit de Royal Collection. Ze zijn weer thuis, voor even. Volgens directeur Gordenker was niet eerder zo'n omvangrijke verzameling van de Britse kroon in Nederland te zien.

Het idee werd al geboren tijdens de verbouwing van het Mauritshuis, drie jaar geleden. Beide instituten hebben wat gemeen: het zijn verzamelingen van monarchieën - het Mauritshuis heet formeel het Koninklijk Kabinet van Schilderijen - en bezitten nogal wat Hollandse meesters uit de Gouden Eeuw. Volgens hoofdconservator Quentin Buvelot van het Haagse museum was het aanvankelijk de bedoeling 'van alles wat' te kiezen, maar is gaandeweg voor het thema van het genrestuk gekozen. Dat is makkelijker grasduinen in een verzameling van driehonderd schilderijen, overigens op een totaal van achtduizend. De volledige Royal Collection bestaat uit meer dan een miljoen objecten. De enorme collectie is verspreid over dertien locaties, waarvan een deel beperkt of niet toegankelijk is.

Het was Gordenker zelfdie belde met Desmond Shawe-Taylor, Surveyor of The Queen's Pictures, de conservator met koninklijke opdracht. Ze kenden elkaar van een vroegere samenwerking voor een tentoonstelling over Adam Elsheimer; hij was directeur van de Dulwich Picture Gallery in Londen en zij werkte nog als senior-conservator bij de National Gallery van Schotland in Edinburgh. Het onderlinge vertrouwen was groot, maar dan nog was er enige reserve. Gordenker: 'Desmond zei meteen: fantastisch, een goed plan. Maar het was niet gelijk: we gaan het doen. Het is geen gewoon museum. De trust heeft het mandaat stukken aan het publiek te laten zien, maar de Royal Collection is wel degelijk een privéverzameling.'

Dat de Nederlandse genrestukken uit de Gouden Eeuw deel uitmaken van de Royal Collection was niet louter uit bewondering. Er bestond waardering voor de fenomenale techniek van de meesters, maar de voorstellingen van het boerenleven en feesten en partijen maakten minder indruk: nogal banaal, volgens kenners. De diepgang van een platbodem, smaalde een graaf in 1841. Het dikwijls handzame formaat kwam wel goed van pas in de kleinere koninklijke vertrekken.

Het was uiteindelijk George IV die begin 19de eeuw de collectie een belangrijke impuls gaf. Na de Franse Revolutie waren veel schilderijen uit het bezit van de aristocratie op de markt gekomen. De monarch sloeg toe. Buvelot: 'George IV was een bon vivant. Die uitbeeldingen van het volle leven spraken hem meer aan dan het zoveelste historiestuk.'

Hebben Gordenker en Buvelot zomaar door de gangen van Buckingham Palace en Windsor Castle mogen dwalen om de gewenste schilderijen aan te wijzen? Gordenker: 'Nee, zover ging het niet. Onder begeleiding van specialisten hebben we op verschillende plekken een kijkje achter de schermen mogen nemen.' De rondgang mondde uit in een longlist van ruim veertig schilderijen. Daarna was het, in de woorden van Buvelot, cherry picking. Of ze ook tot in de slaapkamers zijn geraakt? Gordenker en Buvelot, vrijwel tegelijkertijd: 'Bijna!'

De trust stelde met andere musea vergelijkbare voorwaarden aan klimaatbeheersing en beveiliging. Wel bemoeide de Royal Collection zich wat intensiever met de teksten in persberichten en de catalogus. De gevoeligheden bleken mee te vallen. Op het schilderij Vechtende boeren bij een herberg van Jan Steen hangt een man een bordje aan de gevel van een huis met de tekst 'Huis te huer'. Volgens Buvelot kan dit maar één ding kan betekenen: dit is een hoerenkast. Voor de zekerheid peilde hij bij de Royal Collection of een toelichting in die bewoordingen wel gepast was in de catalogus. Het was geen enkel bezwaar.

Vermeer en zijn tijdgenoten, Hollandse genrestukken uit de Royal Collection, van 29/9 t/m 8/1 in het Mauritshuis, Den Haag.

Vrouw in een slaapkamer (1663) van Jan Steen. Beeld Royal Collection Trust

Jan Steen te leen

Vijf schilderijen van Jan Steen (1626-1679) uit de Royal Collection zijn al eerder op transport gezet naar het Mauritshuis. Driekoningenfeest: De koning drinkt, Vrouw in een slaapkamer, Herberg met vioolspeler, Vrolijk gezelschap in een herberg en Vechtende boeren bij een herberg zijn daar onderzocht. Het Mauritshuis, dat 15 schilderijen van Steen bezit, probeert meer inzicht te krijgen in de werkwijze van de kunstenaar en de chronologie van diens oeuvre.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden