Oog voor detailMaskervrijheid?

Het masker verhult en beschermt, en markeert de grens tussen persoonlijk en publiek

Detail uit 'Zonder titel' (2016), van Casper Warmoeskerken.

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: het masker.

Voor het eerst deed ik een mondkapje voor. Nou ja, een rood-witgestreept sjaaltje dat nog van oma is geweest, gevouwen zoals ik dacht dat ik had gezien dat het moet. Ik moest naar de Hema vanwege jarige huisgenoten, voor de zekerheid had ik de sjaal meegenomen, en dat was maar goed want het was er belachelijk vol met zich vriendelijk excuserend langs elkaar schuifelende mensen. Twee dingen vielen me op; ten eerste, de lichamelijke inperking. Je ademt veel minder prettig en voelt meteen wat ze bedoelen met druppeltjes in de lucht, nu die allemaal om je mond geplakt zitten. Ten tweede, en die had ik niet zien aankomen, een heimelijk genoegen. Ik zie jullie, jullie mij niet. Dit is dus wat ze in Duitsland bedoelen met Maskenfreiheit.

Het gezicht geeft weg wie je bent, het laat je intuïtieve reacties zien voor je bedacht hebt of je die wel of niet wilt delen. Het laat ook zien waar je niks aan kunt doen; huidskleur, gebit, vormen, standaarden, afwijkingen. Dingen die mensen aan je persoonlijkheid verbinden, alleen maar omdat je koppie het eerste is wat ze zien. Daarvan ben je bevrijd met een masker.

Casper Warmoeskerken, van wie ik deze portretten zag in Schiedam, schildert vaker maskers. Die verwijzen naar rollen en identiteiten die mensen kunnen hebben, en roepen vragen op over wat echt is en wat gemaakt. ‘De wisselwerking tussen realisme en de schijnwerkelijkheid’, noemt hij dat. Ik stond hier pre-corona naar te kijken en kreeg vooral de kriebels van hoezeer het echte gezichten lijken. Alles is verf, natuurlijk, maar alleen aan de randen kun je zien dat het een masker is, en er niet gewoon een gezicht is uitgebeeld. Vooral bij de vrouw. Het oog verraadt het. En in dat oog zie ik weinig Maskenfreiheit. Zeker niet met de enorme lading die de actualiteit dit detail er in enkele weken tijd bij heeft gegeven.

Casper Warmoeskerken, Zonder titel, 2016, olieverf op doek, 40 x 30 cm, te zien in de tentoonstelling Realisme nu, die wordt verlengd na heropening in Stedelijk Museum Schiedam.

Het masker verhult en beschermt, en markeert de grens tussen persoonlijk en publiek. Dat kan twee kanten op werken. Bij de zorgwerkers van nu is het een enorm obstakel, niet alleen praktisch, ook emotioneel. Hoe troost je iemand in zijn laatste uren als je niet met je hele gezicht kunt spreken? Sommige artsen hebben foto’s van zichzelf op hun uniform geplakt, om patiënten enigszins gerust te stellen.

De Amerikaanse kunstenaar David Wojnarowicz maakte in de jaren zeventig een fotoserie van zijn leefomgeving, waarbij hij zijn vrienden steeds een masker van de Franse dichter Arthur Rimbaud (die van de uitspraak ‘Je est un autre’, ik is een ander) opdeed. Rimbaud in New York (1978-79) is een prachtig, verdrietig en vooral verloren verslag van het leven aan de randen van de grote stad New York. Rimbaud spuit heroïne en Rimbaud heeft seks, Rimbaud leunt nonchalant tegen de volgekalkte muren van een vies pakhuis. Enkele jaren later zou een groot deel van Wojnarowicz’ kring een dodelijk virus krijgen, ook hijzelf, iets waarvan politici ze hardop zelf de schuld gaven. Het is nog niet zo lang geleden dat in New York honderdduizend mensen aan een virus stierven waarover nog weinig bekend was (en het is ook nog niet voorbij, trouwens). New York is een van de wereldsteden die een trauma herleeft op dit moment. ‘Het verhaal van Wojnarowicz’ leven is nadrukkelijk een verhaal over maskers’, schrijft Olivia Laing in het prachtige boek The Lonely City‘Waarom je [maskers] nodig kunt hebben, waarom je ze zou kunnen wantrouwen, waarom ze noodzakelijk kunnen zijn voor overleving; en giftig, en ondraaglijk.’

In de ogen van de vrouw hier staat, al kan ik dat aan niks anders aflezen, volgens mij angst. Misschien geen angst door het masker, maar wel door wat het masker nodig maakt.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden