Het magische moment waarop de foto tastbaar wordt

jaaroverzicht fotoboeken

De Volkskrant bekeek alle Nederlandse fotoboeken die dit jaar zijn verschenen. En koos de beste en de mooiste (en inventariseerde de rest).

Marco van Duyvendijk, SMA Negeri 1 Beeld studio V

Het was een zorgelijke brief die uitgeverijen en fondsen in 2013 aan minister Bussemaker van Cultuur schreven. Wegens het vervallen van subsidies zouden er in 2014 ruim eenvijfde minder fotoboeken uitkomen. Die voorspelling was gebaseerd op een rondvraag onder elf grote fotoboekuitgeverijen.

Inmiddels zijn we een jaar verder en lijkt het tegenovergestelde het geval. Telden we voor de fotoboekenbijlage van de Volkskrant vorig jaar nog 52 verschenen boeken, nu zijn dat er 93. 'We hebben meer opdrachten dan ooit tevoren, ik heb zelfs de helft moeten afzeggen', zegt fotoboekenontwerper Teun van der Heijden van bureau Heijdens Karwei.

Hoe komt het dat er elk jaar meer publicaties uitkomen, terwijl er nauwelijks op wordt verdiend? En is die toename een goede ontwikkeling? 'Het is een sneeuwbaleffect', zegt ontwerper Hans Gremmen van collectief Fw: Books. Midden in de crisistijd, in 2008, begon hij een uitgeverij. Hij was niet de enige: in 2011 stichtte ontwerper Rob van Hoesel uitgeverij The Eriskay Connection, wiens uitgaven veelvuldig opduiken in het Volkskrant-overzicht van Nederlandse fotoboeken uit 2014.

'Fotografen denken: iedereen brengt een boek uit, dus doe ik dat ook', zegt Gremmen. 'Ook op fotografieopleidingen wordt het gepropageerd.' Hij mist daarbij een kritische houding. Fotografen zouden zich vaker moeten afvragen of een boek wel het juiste medium is. 'Soms zijn foto's effectiever als beeldessay in Vrij Nederland, of als slideshow op de muur.'

Erik van der Weijde - Home is where the dog is Beeld Studio V

Bloeien

Een van de redenen waarom de fotoboekenbranche bloeit, is dat de concurrentie op de boekenmarkt is toegenomen en de productie goedkoper is geworden. Waar een fotograaf tien jaar geleden werd weggehoond als hij om een oplage van 500 vroeg, zijn drukkerijen nu blij met zelfs de kleinste orders. 'Het voordeel is dat het maken van een fotoboek hierdoor ook voor jonge talenten binnen handbereik is gekomen', zegt Van der Heijden. 'De keerzijde is dat er veel onzin wordt gemaakt.'

Heeft het schrappen van de subsidies dan helemaal geen effect op het uitkomen van fotoboeken? Dat nou ook weer niet. Voor sommige boeken is het lastiger geworden, zegt Gremmen. Een aantal boeken is nog niet verschenen omdat de financiering nog niet rond is.

'Sommige onderwerpen zijn niet zo sexy, waardoor het moeilijk is geld via crowdfunding bij elkaar te krijgen. Terwijl het wel belangrijk is dat deze boeken er komen, omdat ze onze kennis verrijken en zich lenen voor nieuwe experimenten.'

Als voorbeeld noemt Gremmen Border Theories, een boek over historische en politieke architectuur in Rusland, dat hij vorig jaar met fotograaf Elian Somers maakte. 'Dat was er waarschijnlijk niet gekomen zonder subsidie, terwijl het een grondig en succesvol boek is.'

De ontwerpers zien de toekomst niet somber in. 'Ik vraag me al vijf jaar af: is dit een hype?', zegt Van der Heijden.

'Mijn ervaring is tot dusver dat de aandacht voor het fotoboek alleen maar intenser wordt. Het boek is het summum voor de fotografie. Nu foto's voornamelijk digitaal worden geschoten, is de verschijning van het boek het eerste magische moment waarop het beeld tastbaar wordt.'

Arjan de Nooy - Party Photographer - Life and work of Pep Jansen Beeld Studio V

De beste 15

1 Mémé Bartels
Sequences Sequence Publishers. Vormgeving: Mariëlle Tolenaar. euro 40

Laat Mémé Bartels maar gaan. Net als vorig jaar maakte ze een publicatie, bestaande uit drie boekjes waarin het kleine, alledaagse in fotografische beelden wordt gevangen. 12 going to 13: de persoonlijke schatten van een 12-jarige in onpretentieus zwart-wit. Raak.

2 Reinout van den Bergh
The Miners from Beringen The Eriskay Connection. Vormgeving: Rob van Hoesel. euro 18

Niet alleen het hart van de bewoners van Beringen in Belgisch-Limburg, ook dat van vooral de oudere Zuid-Limburgers zal harder gaan kloppen bij het zien van The Miners form Beringen. Daarin heeft Reinout van den Bergh het dagelijks leven in en boven de in 1989 gesloten steenkolenmijn van Beringen vastgelegd in - kan het anders - gruizig zwart-wit.

Het roet in de poriën van de mijnwerkers, hun oogwit dat er zo helder bij afsteekt, de contouren van de installaties en koeltorens als droefgeestig decor van de stad - de foto's vormen een monument voor een in West-Europa in vergetelheid rakende industrie. Zo verdiend, dit boek, voor de mannen die het gevaarlijke, zware werk ondergronds deden. Maar evenzeer voor hun gezinnen, die in een omgeving van roet en eeuwige motregen iets van hun leven gingen maken. Ook heel wat migranten hebben er de beste jaren van hun leven gesleten, zo toont de foto van een overvolle moskee.

3 Marco van Duyvendijk
SMA Negeri 1 Eigen beheer. euro 17

De zoveelste liefdesverklaring van Marco van Duyvendijk aan de beeldpoëzie van het Verre Oosten. Ditmaal is een school in Semarang, Indonesië uit de koloniale tijd de plek waar hij zijn uitermate verstilde foto's maakte, van een leeg, krap klaslokaal vol hardhouten schoolbankjes en van zelfbewuste leerlingen in kekke jurkjes en overhemden die voor hem poseren of luierend de tijd doden.

4 Cassander Eeftinck Schattenkerk & Shinji Otani
Amsterdam Irregulars Eigen beheer. Vormgeving: Ayumi Higuchi. euro 15

Twee fotografen en een schrijver kammen de hoofdstad uit, op zoek naar plekken waar iets verborgen wordt gehouden. Niet om ze in het volle licht te zetten, maar juist om in woord en beeld hun eigenaardigheid en ongereptheid te vieren.

5 Jos Jansen
Seeds.
The Eriskay Connection. Vormgeving: Rob van Hoesel. eur 35
Met een verwijzing naar Darwins theorie over natuurlijke selectie in de titel, brengt documentairefotograaf Jos Jansen in zijn boek Seeds de schimmige wereld van zaadveredeling ten behoeve van de voedselproductie in kaart. Wetenschappers helpen de evolutie - en de gewassen van de toekomst - een handje zodat die ziekte en ongedierte kunnen weerstaan. Hoe veilig de experimenten met veredeling en gentechnologie zijn?

Jansen laat het in het midden, maar zijn foto's van krioelende insecten, dode planten, massaal als kikkerdril ontkiemende zaden en woekerende schimmels doen een apocalyps op laboratorium- en proefveldniveau vermoeden. Een prachtige montage van elkaar overlappende foto's maakt je nog nieuwsgieriger naar wie hier aan het werk zijn - naar de werkelijkheid achter hetgeen we zien. Dolgedraaide maniakken of geniale wetenschappers die het wereldvoedselprobleem helpen oplossen?

Jeroen Toirkens en Petra Sjouwerman - Solitude Beeld Studio V

Downloaden

Dat economisch tekort ook tot creatieve oplossingen leidt, blijkt onder meer uit de fotoboekenapps van de YdocFoundation (een samenwerking van fotoboekproducent Paradox, onderzoeksjournalisten Prospektor en vormgevers Kummer en Herrmann). Zo is Oil and Paradise van Ad Nuis, over de extreme tegenstellingen tussen arm en rijk in de oliestaat Azerbeidzjan, nooit als fysiek boek verschenen. ‘Het voordeel is dat het boek door deze digitale uitgave toch Azerbeidzjan kan binnenkomen’, zegt Bas Vroege van Paradox. ‘Als fysiek boek zou dat niet zijn gelukt, omdat het te kritisch is over de situatie aldaar. Zo wordt een alternatief geboden.’ Te downloaden via ydocfoundation.org/store

6 Stephan Keppel
Entre Entree Fw: books. Vormgeving: Stephan Keppel & Hans Gremmen. euro 30
Ja, dit zijn ze: de buitenwijken van Parijs, maar dan in boekvorm. Foto's van betonnen architectonische elementen, stadse beplanting en grofkorrelige structuren die je vindt aan de randen van de stad. Soms een goudkleurige pagina. Je blijft erdoorheen dwalen.

7 Anouk Kruithof
The Bungalow. Onomatopee. Vormgeving: Christoph Nüssli. euro 40
Afgezonderd van de buitenwereld, alleen in een bungalow met een grote privécollectie foto's selecteerde Anouk Kruithof de beelden die zijn samengebracht in het dikke The Bungalow. In enkele associatief opgebouwde fotoreeksen geeft Kruithof aanzetten tot verhalen die de lezer zelf kan afmaken - of niet. Veel foto's waarin de zwaartekracht wordt getard en waarin seks, macht en bondage een rol spelen. Beetje morsig, toch intrigerend.

8 Awoiska van der Molen
Sequester Fw: books. Vormgeving: Hans Gremmen. eur 40
Eindelijk. Dat woord is hier op zijn plaats. Eindelijk maakte Awoiska van der Molen, landschapsfotograaf en perfectionist van nature, haar eerste fotoboek. Sequester heet het, wat betekent: je terugtrekken in eenzaamheid. En dat is precies wat Van der Molen de afgelopen jaren deed. In haar eentje (nou goed: vergezeld van haar camera, die inmiddels misschien best een vriend mag worden genoemd) trok ze de bergen en bossen van de Canarische Eilanden in.

Het leverde een meditatief boek op met zorgvuldig overdachte, Japans aandoende foto's, verpakt in de bijzondere vormgeving van Hans Gremmen. Alleen al die plaat op het omslag: een fluweelachtig zwart gat, omringd door het gepriegel van bloesem- en boomblaadjes en oplichtende takjes, waar je zo in zou willen duiken. Ook binnenin wisselt het zwartste zwart zich af met het felste wit. Sequester is een fotografisch én grafisch hoogstandje.

9 Wiesje Peels
'Mimus. Komma Vormgeving: Steffen Maas. euro 34
Het circus een uitgekauwd onderwerp? Niet voor Wiesje Peels, die meereisde met kleine familiecircussen en het leven achter de coulissen vastlegde in surrealistische, sprookjesachtige beelden. Vooral de dieren vallen op. Ach, die zittende olifant met de vermoeide blik. Gaat dat zien!

10 Diana Scherer
Mädchen Van Zoetendaal Publishers. Vormgeving: Willem van Zoetendaal. euro 35 euro
Fotograaf Diana Scherer en boekenmaker Willem van Zoetendaal bleken al eerder een fijn duo. Ook Mädchen is goed gelukt. De minimalistische, spannende vormgeving past precies bij Scherers zwart-wit foto's van anonieme kleine meisjes die als levenloze poppen op de grond liggen.

Otto Snoek - Ukrainian Crossroads Beeld Studio V

Uitverkocht?

YdocFoundation heeft ook apps uitgebracht van uitverkochte boeken, waardoor ze in een alternatieve vorm toch weer te verkrijgen zijn. ‘Er is achtergrondinformatie aan het boek gehangen, je kunt een pagina uit het boek delen via sociale media’, zegt Bas Vroege, een van de initiatiefnemers. Een voorbeeld is Poppy Trails of Afghan Heroin (2012) van Robert Knoth en Antoinette de Jong. Dit boek over heroïneteelt is nu weer beschikbaar in de iTunesstore en kan met één druk op de knop worden geprint bij printing-on-demandservice Blurb. ydocfoundation.org/store

11 Anika Schwarzlose
Disguise and Deception, A Mimetic Exchange of Strategies for Make Believe Kodoji Press & Van Zoetendaal Publishers. Vormgeving: Gaël Paccard. euro 35
Op de afdeling Tarnen und Täuschen (camoufleren en vermommen) van het Duitse leger, in de bossen bij Berlijn, maken ze nepgranaten. Ze maken er neptanks, nepwapens, nepstenen waar iets in of onder kan, en allerhande vermommingsmateriaal. De afdeling is geen verzinsel, ze is een bloedserieus onderdeel van de Bundeswehr.

Fotograaf Anika Schwarzlose mocht er op bezoek en kreeg zelfs archiefmateriaal mee. Hoe ze dat voor elkaar kreeg? Waarschijnlijk omdat ze zich al heel wat jaren met het onderwerp bezighoudt, al sinds haar academietijd. Die volharding resulteerde dit najaar in een tentoonstelling bij Foam en een boek. Disguise and Deception bestaat onder meer uit foto's van die vermommingsmaterialen en door de fotograaf zelf in elkaar geknutseld en intrigerend gereedschap, bedoeld om de zichtbare werkelijkheid te beïnvloeden en om de tuin te leiden. Het geheim van zowel de Tarnen und Täuschen-afdeling als de fotografie van Schwarzlose? Overtuigingskracht. Het is de basis van mimesis.

12 Otto Snoek
Ukranian Crossroads. Lecturis & Van Zoetendaal Publishers. Vormgeving: Willem van Zoetendaal. euro 35
Tussen 1989 en 1992 maakte de Rotterdamse fotograaf Otto Snoek een aantal reizen naar Oekraïne. Op pleinen en stations fotografeerde hij de bevolking, die de eeuwige tegenspoed weerstaat met een mengeling van lamlendigheid, noeste arbeid, een overdosis alcohol en saamhorigheid. Treurig en weemoedig stemmende beelden, waarbij de verschoten kleurenfoto's met hun troostende schoonheid de kroon spannen.

13 Petra Stavast
Ramya Fw: books/Roma. Vormgeving: Hans Gremmen. euro 32
Hoe kan het dat wij onze buren zo slecht kennen? Petra Stavast ging op zoek naar Ramya, haar huisbaas, die ze met eigen foto's, archiefmateriaal en andermans verhalen wil leren kennen. Een beproefd concept, maar Ramya komt inderdaad dichterbij.

14 Jeroen Toirkens
Solitude Lannoo. Vormgeving: Wout de Vringer. euro 34,99
Verslag van een roadtrip in het vroege voorjaar door Noors, Zweeds en Fins Lapland en het Russische Kola-schiereiland. Ruige natuur, sneeuw, rendieren en Sami-nomaden aan de ene kant van de grens. Aan de andere, Russische kant ook betonrot, industrie en Sovjet-relikwieën. Kraakheldere foto's, knisperend als de winters in het hoge noorden.

15 Erik van der Weijde
Home is where the dog is 4478zine. €32
Het is tegenwoordig een steeds terugkerende vraag: hoe publiek is het persoonlijke? In Home is where the dog is onthult Erik van der Weijde zijn privéleven. Vrouw, kind, hond. Zijn zwart-wit kiekjes lijken zo intiem, maar zíjn ze dat ook? (Zie ook het interview hieronder)

Jos Jansen - Seeds Beeld Studio V

Het laatste boek

In The Last Book revisited legde Reinier Gerritsen lezende mensen in de metro vast. Het zijn de laatste boeken, want in de lente van 2016 zal de laatste publicatie verschijnen, zegt schrijver en technoloog Nicholas Negroponte. De gelijknamige app van Reinier Gerritsen reageert op zijn boek en laat zien hoe de metro’s er dan zullen uitzien. In plaats van boeken hebben de geportretteerden hier tablets en smartphones in hun hand. De app becommentarieert op deze manier de gedrukte publicatie. ydocfoundation.org/store/

Shinji Otani, Cassander Eeftinck Schattenkerk en Christopher McIntosh - Amsterdam Irregulars Beeld Studio V

Erik van der Weijde heeft sinds 2003 48 boeken uitgebracht. Dit jaar verschenen Home is where the dog is en Third Reich.

Oplage 500
Kosten 5.500 euro / Third Reich: 2.150 euro
Aantal verkochte exemplaren 200 / Third Reich: 250
Verkoopprijs 32 euro / Third Reich: 25 euro

'Ik kies altijd voor een boek omdat ik in series werk, een boek is de ideale vorm om die te presenteren. Een boek is ook laagdrempeliger voor verzamelaars: de prijs is lager dan die van een print aan de muur. Voor een kunstenaar zijn de kosten van het maken van een expositie en van een boek vergelijkbaar.

'Voor mijn boeken vraag ik geen subsidie. Mijn eerste publicaties financierde ik met eigen geld. Inmiddels loopt de verkoop: ik leef ervan en kan met de inkomsten weer nieuwe boeken maken.

'Ik geef ze zelf uit, dat is een onderdeel van mijn kunstenaarspraktijk. Als ik op een beurs sta, trek ik mijn uitgeversjasje aan en bereid ik een boek-pitch voor. Ik zie dat als een performance.

'De afgelopen jaren heb ik geen groei gezien in de verkoop. De rek is er wel een beetje uit. Binnenkort komt er denk ik een deflatie op de boekenmarkt. Verzamelaars worden een beetje moe.'

Mischa Keijser bracht dit jaar het iBook Phototeacher uit.

Oplage onbeperkt
Kosten 5.000 euro
Aantal verkocht 50 à 60
Verkoopprijs 7,99 euro

'In het verleden heb ik gedrukte publicaties uitgebracht (Landscapes, Insomnia, red.), maar de distributie daarvan is behoorlijk lastig. Als een gerenommeerde fotoboekwinkel in New York tien exemplaren wil hebben, moet het boek eerst langs de douane. Als er een blote vrouw in staat, wordt het al snel gezien als porno en dan bereikt het zijn bestemming dus nooit. Als alternatief zou je het ook met DHL kunnen opsturen, maar dat is zo duur, dat je niets aan het boek verdient.

'Dat het goedkoper is, is een van de redenen dit keer een iBook uit te brengen. Bovendien was ik bezig met een serie tweetallen. Op een iPad kun je met de foto's schuiven, waardoor het makkelijker is ze te vergelijken. De tactiele ervaring is anders dan wanneer je een pagina omslaat. Daar komt bij dat het er op zo'n tablet, door het licht van het beeldscherm, waanzinnig mooi uitziet.

'Ik heb niet het gevoel dat ik heb moeten inleveren ten opzichte van een gedrukte publicatie. Natuurlijk zijn de kaders strakker. Je hebt geen keuze in de papiersoort, het formaat van het boek of de inkt, maar je kunt nog steeds keuzes maken in achtergrondkleur, typografie, enzovoorts. En als je er nog een pagina bij wilt, kan dat.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.