Taalgebruik Lexicon der onterecht vergeten woorden

Het lexicon der onterecht vergeten woorden: sjibbolet

Afwisselend betuigen Stella Bergsma en Sylvia Witteman hun liefde voor Nederlandse woorden die je niet vaak genoeg meer hoort.

Ik had, hardop in de krant, een Waals woord (‘nonante’) voor een Frans woord aangezien, waarop een lawine van lezersbrieven mijn mailboxje binnen denderde. Honderden waren het er, waarvan één exemplaar me bijzonder trof, omdat er een woord in stond dat ik al heel lang niet gehoord had. Sjibboletje. Het klinkt als iets liefs (een klein vogeltje) of een warm broodje met gebakken uitjes, maar in de context wordt duidelijk dat het geen van beide is: ‘nonante is een van de overbekendste sjibboletjes van het Wallonisch’, schreef de lezer.

Aan een sjibbolet (uit het Hebreeuws) kun je dus horen waar iemand vandaan komt. In Berlijn, waar ze de g als een j uitspreken, leerde ik het Berlijnse sjibbolet ‘ne joldjelb jebratene Jans is ne jute Jabe Jottes’ (een goudgeel gebraden gans is een goede gave Gods).

Een sjibbolet maakt dus duidelijk of iemand bij een bepaalde groep mensen hoort, je ‘eigen’ groep of die van een ander. In sommige gevallen kan dat een kwestie zijn van leven of dood. Beroemd is het sjibbolet ‘Scheveningen’. Wie tijdens de Duitse inval in mei 1940 zeker wilde weten dat hij met een Nederlander te maken had, en niet met een Duitse spion, liet hem het woord ‘Scheveningen’ uitspreken. Alleen echte Nederlanders krijgen die ‘sch’ behoorlijk uit hun strot.

Het tot voor kort zo onbeduidende woord ‘boreaal’ is ook een aardig voorbeeld van een sjibbolet, dat alleen door aanhangers van een bepaalde politieke partij werd gebruikt. Het was een neutraal woord, maar wie het in positieve zin gebruikte liet merken dat hij daarbij hoorde.

Sinds de verkiezingsoverwinning van die partij heeft iedereen het over dat woord ‘boreaal’. Men gebruikt het spottend, angstig, vergoelijkend of woedend. ‘Boreaal’ heeft voorgoed zijn neutraliteit verloren, het is een verdacht woord geworden.

Een hele prestatie, voor zo’n suf sjibboletje. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.