Taalgebruik Lexicon

Het lexicon der onterecht vergeten woorden: Maatje

Afwisselend betuigen Stella Bergsma en Sylvia Witteman hun liefde voor Nederlandse woorden die je niet vaak genoeg meer hoort.

Een schrale zondagmiddag in januari is het ideale moment om Zondagsrust van Frans Coenen nog eens te lezen, dus dat deed ik, voor de zoveelste keer. Het is uit 1902 en doet verslag van de zondag van een klein arbeidersgezin; een treurig, uitzichtloos bestaan, verveling, pesterijtjes en oplaaiende ruzies, alles in een klein bedompt achterkamertje, gevoed door steeds meer jenever.

In boeken uit die tijd wordt jenever niet aangeschaft in flessen maar in ‘maatjes’ of ‘kannen’. Ook in Zondagsrust wordt het dochtertje telkens weer naar buiten gestuurd voor een paar ‘maatjes’. De drankzuchtige (schoon)moeder die op bezoek komt en zichzelf stiekem extra inschenkt wordt uiteindelijk door haar schoonzoon spottend uitgemaakt voor ‘halve kan’. ‘Kom je nog ’s een druppie halen? We gunnen ’t je graag! Dag halve kan! Kan jenever! Pas op je hachie hoor!’

De vraag is: hoeveel was een maatje? Heel lang ben ik ervan uitgegaan dat het de hoeveelheid van één borrel betrof, ongeveer 5 centiliter dus, al kom je tegenwoordig steeds vaker cafés tegen waar ze je minder geven (dat zijn schandalige praktijken). Maar hoe zit het dan, als ze 2 maatjes halen voor 3 mensen?

Bij wat rondgooglen kwam ik erachter dat 1 maatje jenever in 1809 officieel vastgesteld werd op 1/10 liter. Dat zijn dus 2 normale borrels, of 3 zuinige. Er gingen 10 maatjes in een kan, die dus 1 liter behelsde. Ook weer opgelost, dacht ik. Maar toen belandde ik op de site van het Meertensinstituut, bij het lemma ‘oude Nederlandse maten en gewichten’. En daar trof ik allerlei verschillende inhoudsmaten voor kannen, van 0,85 tot maar liefst 3,95 liter! En die kannen waren dan weer verdeeld in raadselachtige ‘pinten’, ‘mengelen’, ‘sleepjes’ ‘nippers’ en ‘hoffers’!

Het duizelt me. Geen wonder dat die mensen aan de drank raakten. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden