taal Het lexicon der onterecht vergeten woorden

Het lexicon der onterecht vergeten woorden: Fosco

Afwisselend betuigen Stella Bergsma en Sylvia Witteman hun liefde voor Nederlandse woorden die je niet vaak genoeg meer hoort.

Ik had weer eens een heleboel oude meisjesboeken achter elkaar gelezen en kon het niet laten om mijn kinderen toe te spreken in de taal van vroeger. ‘Kom, we gaan deze uitspanning binnen’, zei ik. ‘Ik fuif jullie op een kogelflesje of een beker Fosco. Grenadine mag ook.’ Ik hoopte natuurlijk dat mijn kinderen zouden vragen wat Fosco was, of grenadine, of een kogelflesje, of ten minste wat ‘fuiven op’ betekende; dat had ik ze dan omstandig kunnen uitleggen en ik zou me daar lekker superieur bij voelen. Maar helaas, ze vroegen niks. Dat er consumpties naar keuze verstrekt zouden worden, hadden ze toch wel begrepen.

Dat woord ‘grenadine’, intussen, zette mij aan het denken. Het is een oud woord voor wat wij tegenwoordig ‘limonade’ noemen. Grappig is dat: ‘grenadine’ betekende oorspronkelijk ‘granaatappeldrank’, maar het woord werd allengs ook voor andere smaken siroop gebruikt, net als het woord ‘limonade’ tegenwoordig: eigenlijk betekent dat natuurlijk ‘citroendrank’.

Wanneer is het woord ‘grenadine’ in onbruik geraakt, en waarom? En wat is er gebeurd met het woord ‘orangeade’, ooit in gebruik voor sinaasappelsiroop? Ongetwijfeld hebben we daar nog de ranja aan te danken: een merknaam die uitgroeide tot een soortnaam, net als aspirine, maizena, spa, wasserette, polaroid, botox, chocomel (dat aanvankelijk Melcola heette), photoshop en heroïne (ja, ook dat was een merknaam).

In de jaren dertig kwam er een rode (aardbeien)variant van Ranja bij, die Rojo heette. Uit die tijd stammen ook de stripboekjes, Ranja en Rojo. Ze zijn broer en zus. Ranja draagt een citruspersje op het hoofd en Rojo heeft een koket tritsje bosvruchten op haar charleston-kapseltje. Wat is er van Rojo geworden? En trouwens, waar blijft de comeback van Fosco? Chocolade-vanillesiroop waar je zelf koude melk of spuitwater doorheen roert: zou dat nou geen aantrekkelijk drankje voor hipsters zijn?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden