Het leven van de grootste Engelsman aller tijden blijft verbazen

De Slag om Gallipoli was de donkerste episode in de Eerste Wereldoorlog. Meer dan 56.000 geallieerde soldaten lieten in het voorjaar van 1915 het leven op het Turkse schiereiland. Het politieke slachtoffer was Winston Churchill. Hij vertegenwoordigde de marine indertijd in de regering en was een van de architecten van het even gewaagde als noodlottige plan om de Turken uit de strijd te gooien.

Wonderbaarlijke wendingen

Na zich enkele maanden te hebben teruggetrokken op het platteland - een tijd waarin hij leerde schilderen - deed hij iets wat geen enkele politicus vandaag de dag ook maar zou overwegen: de in ongenade gevallen politicus, 40 jaar oud, trok het legeruniform aan en meldde zich aan het front nabij de Frans-Belgische grens.

Het is een van de vele wonderbaarlijke wendingen uit het leven van de man die vooral bekendstaat als de houwdegen die de strijd tegen Hitler leidde. Wie zijn leven nader bestudeert, valt van de ene verbazing in de andere. Hij bekleedde negen jaar lang het premierschap, was zestig jaar lang kamerlid, kreeg faam als historicus met A History of the English-speaking Peoples, won de Nobelprijs voor de literatuur, legde de fundering voor de Britse verzorgingsstaat, fungeerde als vroedvrouw van de staat Israël, trok landsgrenzen in het Nabije Oosten, maakte schilderijen die nu miljoenen waard zijn, vond het rupsvoertuig uit en muntte termen als 'IJzeren Gordijn', 'Midden-Oosten' en 'Verenigde Staten van Europa'.

Beeld Bettmann/Corbis

Twee nieuwe biografieën

Opmerkelijk genoeg bestaat vijftig jaar na zijn dood - en een boekenkast met Churchill-literatuur verder - nog steeds de noodzaak om uit te leggen waarom hij zo groots was: deze maand verschijnen twee nieuwe boeken over Churchill in Nederlandse vertaling.

In Churchill beweert de historicus Geoffrey Best dat hij zijn studie is gaan verrichten omdat churchilliaanse noties als eer, opoffering en patriottisme in de vergetelheid raken. Op zijn beurt wil de Londense burgemeester Boris Johnson in De Churchillfactor aantonen - ongetwijfeld met zichzelf in gedachten - dat een politicus geschiedenis kan maken. En passant verdedigt hij zijn held tegen allerlei modieuze verwijten, variërend van seksisme en imperialisme tot racisme. Bovendien betreurt hij het dat Churchill is gereduceerd tot een voetnoot in het Britse geschiedenisonderwijs.

De studies verschillen in opzet - Best pakt het klassiek en chronologisch aan, terwijl Johnson essayerend en thematisch te werk gaat - maar de grote lijn is hetzelfde. Beide hechten veel belang aan twee mannen die als een schaduw over Churchills leven hingen. De eerste was John Churchill, de eerste hertog van Marlborough, die in 1704 de Slag bij Blenheim won en Blenheim Palace liet bouwen, het landgoed waar baby Winston ter aarde kwam. De andere was Winstons vader Randolph. Een opstandige bewindsman in het kabinet van de 'One Nation Tory' Benjamin Disraeli en een afwezige vader van victoriaanse makelij. Hij en zijn Amerikaanse vrouw hadden Winstons opvoeding uitbesteed aan nanny Everest.

De jongeman was overtuigd van zijn onsterfelijkheid, wat zich uitte in een hang naar riskante avonturen, een laconieke benadering van zijn gezondheid en een onuitputtelijke wilskracht. Ter illustratie komt Johnson met een veelzeggende anekdote. Tijdens zijn opleiding aan de militaire academie was het horloge dat Churchill van zijn pa had gekregen in een rivier gevallen. Een duik in het ijskoude water haalde niets uit, waarna hij met 23 andere cadetten een dam bouwde en de rivier omleidde. De rivierbodem gaf zich bloot en het horloge was terecht. Randolph reageerde woedend ('you stupid boy'), wat Winston er slechts toe verleidde zichzelf nog meer te bewijzen tegenover zijn vader, die overigens jong zou sterven aan syfilis.

Beeld Bettmann/Corbis

Landsbelang voorop

Als soldaat en journalist maakte Churchill naam op slagvelden waar hij vocht tegen Cubaanse nationalisten (en onderwijl het genot van de plaatselijke sigaren ontdekte), Soedanese rebellen, de Afrikaanse Boeren en de voorlopers van de Taliban. Hij was een moedige ridder te pony die altijd bewondering koesterde voor zijn vijanden, of het nu ging om Boeren, Turken of Ieren.

'Hij was goed in vechten, maar slecht in haten', schrijft Best, wijzend op Churchills houding na het wapengekletter. Die was er altijd een van welwillendheid. Na de Eerste Wereldoorlog moest Churchill dan ook niets hebben van de kortzichtige wraakzucht die het Verdrag van Versailles kenmerkte.

Eenzelfde noblesse oblige-houding kleurde zijn politieke bestaan. Partijpolitiek liet hem koud. Hij begon als Tory, liep over naar de Liberalen en keerde na twee decennia weer terug. Voor de veredelde landvoogd Churchill stond het landsbelang voorop, met een vleugje eigenbelang erdoorheen geroerd.

Als minister van Binnenlandse Zaken richtte hij arbeidsbureaus op, introduceerde hij theepauzes op de werkvloer en beëindigde de victoriaanse gewoonte om arme schuldenaren op te sluiten in de gevangenis. Later, als minister van Financiën, introduceerde hij verplichte pensioenpremies.

Man van het volk

Churchill was naar eigen zeggen conservatief in principe en sociaal-liberaal in sympathie. Hij hekelde evenwel de progressieve intellectuelen en hun oproep tot een klassenstrijd.

De paradox van Churchill is dat hij ondanks zijn adellijke achtergrond, angst voor vreemden en dandyeske kledij uitgroeide tot de 'people's Winston'. Hoewel hij zelden een gewone man ontmoette, sprak hij de taal van het volk, zeker in oorlogstijd toen hij shakespeareaanse toespraken hield met passages als 'We shall fight them on the beaches', 'I have nothing to offer but blood, toil, tears and sweat' en 'Never was so much owed by so many to so few'.

Ter verklaring van Churchills populariteit wijst Johnson erop dat diens karakter samenviel met het Britse: 'Overwegend geestig maar soms strijdlustig; oneerbiedig maar traditioneel; bestendig maar sentimenteel; een liefde voor taal en het spelen met woorden; gebrekkig wat betreft eten en drinken'.

Opvallend in beide boeken is hoe vaak Churchill in huilen uitbarst. Niet alleen bij het begin van de Eerste Wereldoorlog of bij het afscheid van zijn oorlogskabinet in de Tweede, maar ook om kleine dingen.

Toen hem tijdens de Tweede Wereldoorlog ter ore was gekomen dat een schoonmaakster een strijdplan op straat had gevonden en het had terugbezorgd op het ministerie, biggelden tranen over zijn wangen. Hij sommeerde de koning haar te ridderen.

Het bruine gevaar

Zijn humanisme was ook de reden dat hij de gevaren van het communisme en het nazisme snel in de gaten had. Tijdens een bedevaart met zijn zoon Randolph naar Blindheim, in 1932, schrok hij van de haat en het antisemitisme in de Beierse biertuinen.

Het zou hem acht jaar kosten om de gevestigde orde in Londen en in Washington te overtuigen van het bruine gevaar. Socialisten, bankiers en aristocraten zagen in hem een paljas. Toen Hitlers veroverzucht eenmaal een feit was, besefte Churchill dat hij schouder aan schouder liep met zijn lot. Een eensgezind land, geleid door het broederschap van koning Winston.

Diens romantische inborst en fascinatie voor technologie vielen samen. Het rustieke tafereel van Engelse dorpsbrinken en parochiekerken die worden beschermd door Spitfires en de afluisteraars van Ultra typeren, in de woorden van Best, 'het huwelijk tussen modernisme en een sprookjeswereld, dat onderdeel vormde van het denken van de churchilliaanse Britten'.

Prima introductie

Voor wie onbekend is met de klassieke Churchill-biografieën van Martin Gilbert en Roy Jenkins, is het reflectieve boek van Best een prima introductie in het rijke leven van de grootste Engelsman aller tijden.

Johnsons boek is minder grondig, maar dat wordt gecompenseerd met een superieure schrijfstijl ('There was even some suggestion that Churchill had been engaged in practices of the Oscar Wilde variety...') en creatieve vondsten. Nadat hij uitgebreid heeft beschreven hoe de jongensachtige oorlogspremier hemel, aarde en koninklijk paleis bewoog om aanwezig te kunnen zijn bij D-day en een kanonschot te kunnen lossen, merkt Johnson op dat Churchill de wereld wilde laten zien een echte Marlborough te zijn, 'en geen Marlborough Lite'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden