Het leven als verhaal

Hij vindt de monarchie ‘een domme religie’ en is van plan nog heel lang over het koningshuis te schrijven. Dit weekend gaat zijn nieuwe film De Prins en het Meisje in première, over Mabel & Friso....

Koningin Beatrix zit op een bankje in de tuin van haar woonpaleis Huis ten Bosch met de aanstaande schoondochter Mabel Wisse Smit. Er is veel rumoer rond Mabel in de zomer van 2003. Over haar affaires met Mohammed Sacirbey, de voormalige minister van Buitenlandse Zaken van Bosnië die in het gevang zit, en de vermoorde drugscrimineel Klaas Bruinsma. En niet te vergeten haar komende huwelijk met de plaatsvervanger van het volgende staatshoofd.

Beatrix wordt in deze filmscène De Prins en het Meisje van achteren gefilmd. Mabel Wisse Smit, gespeeld door Halina Reijn, luistert naar de moeder van prins Johan Friso. Beatrix: ‘Je jokt niet tegen me.’ Mabel: ‘Nee mevrouw.’ Beatrix: ‘Dat geloof ik niet, maar het geeft niet. Friso trouwt met jou. Zo wil ik het.’

Dit weekend gaat De Prins en het Meisje, geschreven door Ger Beukenkamp en geregisseerd door Peter de Baan, in première op het Filmfestival in Utrecht. Beukenkamp is een bedreven verbeelder van wat zich in het Koninklijk Huis zou hebben afgespeeld.

Hij begon met Greet Hofmans (1988), daarna Emily of het geheim van Huist ten Bosch (1996), De Kroon (een tv-drama uit 2005) over de aanloop naar het huwelijk van prins Willem-Alexander en Máxima Zorreguieta, en Landgenoten, Beatrix spreekt (2003) waarin Beatrix een monoloog houdt over de crisis in de constitutionele monarchie.

In oktober probeert een VPRO-gezelschap af te reizen naar Londen, om Mabel en Johan Friso de dvd met de speelfilm te overhandigen. Beukenkamp: ‘Ik ga niet mee, dat doe ik niet. Dan gaat het helemaal mis. Dan zit ik voortdurend met de gezichten van Mabel en Friso in mijn hoofd. Ik zal ze al gauw aardig vinden en dan voel ik me niet vrij meer. Dat heb ik ook met anderen die in mijn stukken voorkomen. Zo heb ik Winnie Sorgdrager voor Klem in de draaideur (2004) ook niet willen ontmoeten.’

Als er een uitnodiging komt van koningin Beatrix, die na al die stukken van u denkt: wat bezielt die man toch, gaat u dan ook niet?

‘Die verleiding is wel groot. Maar dan zou ik haar vragen naar mijn huis aan de Amstel te komen. Ik zou van haar willen weten waarom ze niet stopt met die monarchie, wat haar daar toch van weerhoudt? Ik kan voor de Oranjes geen andere rechtvaardiging bedenken dan een materiële of een zelfzuchtige.’

Waardoor wordt u aangetrokken voor het schrijven van een theaterstuk of een televisiefilm?

‘De tegenstellingen en de dynamiek moeten groot zijn en de anekdote overstijgen. De opponenten moeten dragers zijn van meer dan één idee. Er moet een sekse-battle of een ideologische stammenstrijd onder het incident zitten.

‘Bij Mabel en Friso is het thema: in hoeverre ken je elkaar als je gaat trouwen? Dat is het probleem voor iedereen, voor hen in het bijzonder. Ze zullen nooit weten waarom de één de ander wilde. Het is een prachtig diep tragisch verhaal.’

Wat is de kunst van het scenarioschrijven?

‘Denken in tegenstellingen op elk niveau. Er wordt naar iets gestreefd en er zijn tegenkrachten. Ik houd van onoplosbare tegenstellingen, van paradoxen. Het helpt me enorm dat ik met mijn achtergrond als chemisch analist ook wetenschappelijk heb leren denken. De schoonheid van kennis en dingen doorgronden, het weglaten en naar de kern toegaan.

‘Er zijn in Nederland weinig schrijvers die ook nog dramaturg zijn en goede stukken maken. Harry Mulisch, Bas Heijne, Oek de Jong en Adriaan van Dis. Ze hebben het allemaal geprobeerd en het is niet gelukt.’

Wat wilt u in de kern met uw werk laten zien?

‘Dat het onze enige redding is het leven te zien als een verhaal, of een serie verhalen. Tegenover de religie wil ik het ritueel van het verhaal plaatsen. Als mensen hun leven als een verhaal zien met oorzaak en gevolg, begrijpen ze deze wereld misschien beter.’

De stukken van Ger Beukenkamp als tegenwicht voor de religie?

‘Ja, religies zijn niet mijn favorieten, hoewel ik een zekere sympathie heb voor de verbijsterende schoonheid van de godsdienst als cultureel verschijnsel. Het is de andere manier om het leven draaglijk te maken. Godzijdank heb ik het schrijven, zodat ik me kan uiten en mijn eigen problemen enigszins kan ritualiseren. Als dat ontbreekt, is religie een mooie optie.’

Kunt u zich voorstellen dat mensen zoiets met de monarchie hebben?

‘Ik kan me dat heel goed voorstellen. Zo werkt het ook, het heeft er alle kanten van. Een familie verheffen tot symbool van een volk. Het verschil is dat ik de monarchie een domme religie vind.’

Hoe verklaart u dat de hedendaagse actualiteit in film en theater weer schering en inslag is, na decennia te zijn weggeweest?

‘Ik vind het helemaal fantastisch, een buitengewoon goede ontwikkeling. Voor een deel heeft het te maken met het feit dat de literatuur is afgegraasd. Maar ook met het gegeven dat er weer enige verdieping komt bij de mensen na een tamelijk oppervlakkige hedonistische periode. De betrokkenheid met de wereld neemt toe.

‘Hoewel ik een geboren optimist ben, neemt dat niet weg dat het met de niet-westerse wereld als geheel fout gaat. In Nederland gaat het met kleinere zaken als de islamproblematiek wel goed. Zo’n onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau waaruit blijkt dat Nederlanders gelukkig zijn, dat zegt wel iets over de tijdgeest, maar vooral over de totale onbenulligheid waarmee wij ons bezighouden. Laten we ons maar storten op de sportschool en de ziektekostenverzekering. Gelukkig het land, dat zich daar druk over maakt. We zijn erg zelfgenoegzaam.’

Is de uitverkoop van ABN Amro een scenario waard?

‘Daar vind ik helemaal niets aan. Daar lijdt niemand. Het is geen zaak, geen kaaswinkeltje, het is van niemand en dat is het probleem.’

Het gevecht tussen de VVD’ers Rita Verdonk en Mark Rutte?

‘Dat is mooier, daar zitten sekseverschillen in, het zijn gelijkwaardige tegenstanders. Maar ik zou de karakters en de belangen groter moeten maken dan het probleem zoals we dat nu kennen. Het zou kunnen.’

Johan Heesters, of hij nu wel of niet gezongen heeft in concentratiekamp Dachau?

‘Dat is wel wat, maar dat zou ik het probleem laten zijn van een van zijn kinderen of zijn vrouw. Ik zie er meer een grote dikke scène in dan een lang verhaal.’

Abdicatie en troonsopvolging?

‘Dat is zeker een ding, daarmee ben ik nu ook bezig. In Majesteit twijfelt de koningin aan de monarchie.’

U komt van oorsprong uit een communistisch nest. Betekent dat iets voor de manier waarop uw ouders naar de Oranjes keken?

‘Zeker, die waren ongelooflijk anti. Wilhelmina was de blauwkop en de Duitse familietak was een doorn in hun oog, omdat ze anti-Duits zijn. Het anti-democratische karakter van het monarchistische systeem en het zelfzuchtige van de familie stond ze tegen. Ik moet je eerlijk zeggen dat ik dat als kind ook wel had, maar mijn ouders reageerden een beetje overdreven. Ze baalden ervan dat Wilhelmina na de oorlog voet aan wal zette in Zeeland. Na de dood van mijn vader is mijn moeder wel wat geëvolueerd. Ze heeft later gezien dat het misschien ook wel aardige mensen waren.’

U bent homoseksueel. Hoe verklaart u dat homo’s nogal eens een fascinatie met het koningshuis hebben?

‘Dat is in mijn geval ook zo. Als je homo bent, groei je op met het idee dat niets is wat het lijkt. Alles is onbetrouwbaar, alles doet zich anders voor dan het is. Dat herkennen homo’s in het Koninklijk Huis. Dat accent op de buitenkantigheid, homo’s hebben dat ook met showbizz. Omdat je weet dat er iets heel anders achter zit.’

U neemt de historische werkelijkheid als herkenbaar decorum. Hoe groot is de verleiding in een scenario langs de rand van de waarheid te gaan of er overheen?

‘Het is geen verleiding, ik schrijf de scènes altijd zo dat ze oncontroleerbaar zijn, à deux. Dus ik weet zeker dat ik lieg, ik weet alleen niet waar ik lieg. Of ik zet drie mensen in een scène, dan komt de moeder van Mabel erbij.

‘Van sommige dingen weet je niet hoe ze gegaan zijn, zoals tussen Max van der Stoel en Jorge Zorreguieta. Ik ken de uitkomst en je redeneert: zo moet het gebeurd zijn.

‘En omtrent Mabel is er nog veel uit te zoeken voor de journalistiek. Het ging niet om Klaas Bruinsma, maar ook om Sacirbey. Aan het eind van de film zegt Balkenende: ‘Je mag kiezen waarover je wilt struikelen. Bruinsma of Sacirbey. Ik raad je Bruinsma aan.’ Zo is het gegaan.’

‘Nederland heeft nog honderdduizenden euro’s schuld aan Bosnische hulpgoederen die verdwenen zijn. Vergokt door Sacirbey in een casino te Sarajevo, waarschijnlijk in het bijzijn van Mabel. Ik suggereer dat, ik stop het niet letterlijk in de film.’

U laat een vriendin van Mabel in de film zeggen dat ze drugskoerier was. U zei het vorige maand ook zelf in een interview.

‘Dat weet ik wel zeker, daarvoor heb ik twee informanten. Mabel reed rond, bracht pakjes weg. Het was een leuke vrolijke meid, het ging ook helemaal niet stiekem. Ze reed met haar autootje langs, ging even op een terras zitten. Kom we rijden nog even langs bij die en nemen een borreltje. Zo ging dat vrolijk. Ze was 18, 19, 20. Gewoon gezellig. Je helpt elkaar een beetje. Het waren wel goeie vrienden die twee, Mabel en Bruinsma. Het ging niet om seks op de Neeltje Jacoba, maar om de coke. Dat weet ik wel allemaal. Alles was aan boord, maar het ging om de coke.’

De Oranjes hebben een enorme hekel aan faction. Feiten vermengd met fictie, die zo vaak worden herhaald dat mensen het gaan geloven. Snapt u die ergernis?

‘Ik snap dat goed. Maar het koningschap roept ook interpretaties op. Logisch, dat creëren ze zelf. Als ze net zo openbaar zijn als jij en ik, bestaan ze niet meer.’

Kunt u zich voorstellen dat prins Bernhard zich levenslang heeft geërgerd aan faction waarin hem van alles werd toegedicht?

‘Waar bleek die ergernis uit?’

Uit de open brief, waarin hij zich verzette tegen Tomas Ross, Hans Galesloot en Jan Kikkert.

‘Zou prins Bernhard dat sterker hebben dan ik? Hij kan zich toch verweren?’

Het is hem door premiers lang verboden.

‘Dat is een praatje dat wordt volgehouden als verdedigingslinie. Waarom zouden ze zich niet verdedigen?’

Omdat ze beknot worden door het staatshoofd en de minister-president.

‘Dat moet absoluut veranderen. Maar ze schikken zich erin, ze hoeven helemaal niet. Johan Friso heeft toch ook gezegd dat hij geen homoseksueel is? Het wordt gebruikt als een schild om zich achter te kunnen verschuilen, maar het is een paradox. Die altijd knarsende eis van de openbaarheid tegenover de ijzeren geslotenheid. Daarom is het voor drama zo interessant.’

Waarin schuilt voor u de legitimatie om bestaande mensen eventueel te beschadigen?

‘Ik vraag mezelf af of ik dat recht heb. Het is heel makkelijk om mensen als Jorge Zorreguieta en Mabel in een putje te duwen. Maar dan wordt het op slag oninteressant en ben je weg met je drama. Dat heb ik dus niet gedaan. Zorreguieta is een enorm rechtse boef, maar houdt ook van lekker eten, een goede grap en van zijn kinderen. En Mabel komt er niet slecht af in de film.’

Koningin Beatrix heeft zich gestoord aan een interview met u in Vrij Nederland, naar aanleiding van uw stuk Landgenoten. Daarin zegt u Beatrix een monoloog te laten houden om de monarchie uit te hollen.

‘Ik denk dat ze daarin gelijk heeft. Satire houdt op een gegeven moment op. Het kan heel sterk zijn, het kan dodelijke beelden scheppen. Maar op een gegeven moment is satire niet meer genoeg en zijn andere middelen beschikbaar, zoals het serieuze drama.’

In Landgenoten laat u Beatrix over Mabel zeggen: ‘Ik heb het je nooit gevraagd: Mabel, sta je te jokken tegenover me? Ik heb alleen gezegd: vertel me wat jij verstandig vindt me te laten weten. Zwijg over de rest.’ Een controlfreak als Beatrix kan dat nooit zeggen, dat raakt aan de fundamenten van haar staatsrechtelijk functioneren.

‘Beatrix wist al hoe het zat met haar kabinetje van de koningin. Het was meer een test, wat biecht Mabel me op. Ze wist allang dat Mabel eruit zou vliegen, als Friso maar gelukkig werd. Dat er geen parlementaire toestemming zou komen wist ze ook.’

Dat is ongeloofwaardig: dan zou ze met open ogen gezichtsverlies tegemoet gaan. Baseert u dat op onderzoek of vermoeden?

‘Beide. Je moet iemand volgen en kijken. Hoe ze steeds eigenwijzer wordt in allerlei akkefietjes. En dan op een gegeven moment zegt: zoek het maar uit. Ik denk dat Beatrix de laatste jaren desperaat is geworden, wat ik me overigens heel goed kan voorstellen. Ze krijgt steeds meer wat haar vader ook had en iedereen die wat ouder wordt: krijg de kolere maar. Ze heeft tegen Balkenende gezegd: ga maar op je kop staan, het gaat door. Ze is geen controlfreak meer, ze is anders geworden.’

Het was in de film geloofwaardiger geweest als Beatrix woedend was geworden. En had gesteld: oké dan geen toestemming, maar wel trouwen. En zondag gaat de hele familie naar de Haagse Kloosterkerk om de eenheid te demonstreren.

‘Dat is dramaturgisch sterker, maar ze gaat aandacht zuigen als ze te veel in de film zit. Daarom heb ik haar van achteren gefilmd.’

Zouden uw stukken niet gevaarlijker zijn als het hier een operettemonarchie was, zoals in Monaco?

‘Dan zou je er ook een operette van maken. Juist omdat ze meer invloed hebben, is het interessant voor mij. De minister-president moet elke maandag naar Huis ten Bosch. Friso kan zo uit het Koninklijk Huis worden gegooid.’

Wordt het niet moeilijker voor u, omdat de Oranjes overleven door hun engagement met de Nederlandse samenleving?

‘Nee, dat is beter. Als ik over prins Pils moet schrijven, wordt het Koefnoen. Maar Willem-Alexander die tussen zijn moeder en Máxima in zit, zijn eigen verantwoordelijkheid heeft en de monarchie moet overnemen, dat wordt leuk.’

Willem-Alexander is assertiever dan de oudere generatie. Kunt u zich voorstellen door hem voor de rechter te worden gesleept?

‘ Het sop is de kool niet waard. Ik gebruik leden van het Koninklijk Huis als pionnen om een groter verhaal te vertellen.’

Is het niet een beetje laf om een familie te nemen die zich moeilijk kan verweren?

‘Je kunt het laf noemen, maar dan moeten ze er maar mee ophouden.

U houdt er pas mee op als u ze uit de paleizen hebt gepest met uw stukken?

‘Dat lukt me niet. Maar heel extreem gesteld zou dat een neveneffect kunnen zijn. En daarna nog een scenario over de aftocht. Nog eentje dan!’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden