oog voor detail lam gods

Het Lam Gods: symbool van opoffering en ontzag

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: het Lam Gods.

Beeld Collectie Museum Catharijneconvent
Beeld Collectie Museum Catharijneconvent

Kokosnootreliek uit 1230-50, bergkristal, kokosnoot, zilver, goud. 

27,5 x 11,1 cm

De Collectie Dom Münster is te zien t/m 10 juni in Museum Catharijneconvent, Utrecht.

Waarom belandt een Abbasidisch beeldje van bergkristal uit Egypte in een kerkreliek in Duitsland, in de dertien­de eeuw? Boven op een kokosnoot uit India? Om eerbied af te dwingen. Deze kokosnoot is de eerst bekende in een Europees ­object, het bergkristal was pure luxe.

Macht heeft een hoop gezichten. Een ervan toont zich met wapens en geweld, obviously. Dat is de snelste manier om groepen mensen te onderwerpen. Op minder brute wijze blijven er opties over van het meer theatrale soort om macht uit te oefenen; de doe-maar-gewoonmethode en de blingstrategie. Premier Rutte die omgevallen koffie opdweilt en Obama die danst met een 110-­jarige zwarte vrouw behoren tot de eerste, het paraderen met luxe in de rooms-katholieke en de ­Russisch-orthodoxe kerk (en in de pop- en hiphopcultuur, om een ander clubje te noemen) tot de laatste. Je zet rijkdom in om ontzag af te dwingen. Die luxe is voor de meeste mensen niet bereikbaar, en dat wekt bewondering. De pausen in de geschiedenis en de Lil’ Kleines van deze wereld hebben meer overeenkomsten dan je denkt.

Deze ideeën over niet-geweld­dadig machtsvertoon gaan terug tot de oudheid, beschrijft historicus Peter Raedts in de catalogus bij de tentoonstelling De Münster Domschat, waar dit kostbare rituele object nu te zien is. De ene ­keizer omringde zich met goud en zijde van ver, de andere kleedde zich juist precies als de gewone man. Zie hier het verschil dat later het katholicisme en protestantisme zou tekenen. En dat zelfs in de popwereld te zien is: neem de make-uploze Alicia Keys die bewondering oproept door haar buitenaards goede pianospel, ten opzichte van Cardi B die ons onderdompelt in een theatrale wereld van glans en luxe. Nothing in the world that I like more than checks (Money).

Maar nu dit kleine beeldje, dat een totale omdraaiing onderging – ­letterlijk. Het wás al een beeld, in Egypte, geen ruw stuk bergkristal. Twee eeuwen voor het in onze ­reliekhouder belandde werd het gemaakt, als leeuw. Symbool van macht, moed en koninklijkheid in de vroege islam, die de Abbasiden aanhingen. Macht betekent ook; symbolen van anderen toe-eigenen. En zo belandde dit symbolische beeld van islamitische in christelijke handen, de Heer mag weten hoe, en werd het omgedraaid. Het hoofd van de leeuw werd afgehakt en andersom teruggezet, inderdaad letterlijk dus. Onze leeuw kijkt nu achterom en werd daardoor een lam. Een truc van de christelijke Duitsers. Want zo kijkt in de christelijke kunst Agnus Dei, het Lam Gods, en dat herkende toen iedereen. Voor de zekerheid plaatste de kunstenaar er nog een vlaggetje en een kruis van verguld zilver op, zodat niemand kon denken naar een verminkte leeuw te kijken. Het Lam Gods symboliseert óók macht, maar dan door morele waarden als deemoed en barmhartigheid. Jezus offerde zich als een lam en werd daarmee de koning van zijn volgers. Een andere strategie, die hier vrij ­letterlijk zichtbaar is gemaakt.

In het kristallen lammetje zit een stuk rode zijde, en in de kokosnoot, zo gaat het verhaal, zit bloed van de Heer. Echt bloed, dat de gelovige kon zuiveren en helen – de kokosnoot symboliseerde zuivering. Van de ene ­cultuur naar de andere en het ene machtscentrum naar het ­andere werd met bergkristal en kokosnoot een bloeddorstige leeuw omgekeerd tot het bloedoffer van het lam.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.