REPORTAGE

Het laatste toneelstuk van Wim T. Schippers

Morgen gaat het nieuwe stuk van Wim T. Schippers (72) in première, mét de kunstenaar zelf. Waarschijnlijk de laatste keer dat hij op het toneel staat.'Of niet.'

Wim T. Schippers (r) tijdens de repetitie van Hoogwater, voorheen Laagwater in Haarlem.Beeld Ivo van der Bent

Zaterdagochtend 29 november, Café de Jaren, Amsterdam

Acht koppen koffie in Café de Jaren. Of de ober het bedrag wil afronden, naar 26,31 euro. 'Nergens staat dat dit geen rond bedrag is', riposteert Wim T. Schippers (72). 'En waarom altijd naar boven en niet naar beneden.' De ober met zwarte krullen speelt mee. Al zo'n zeven jaar doet zich elke zaterdagochtend in Café de Jaren dit ritueel voor tussen Schippers en acteur Titus Muizelaar. Vast punt in hun vriendschap. Als vrijdagavond een sms'je uitgaat - Morgen, 10.30 u? - is een uitroepteken voldoende. Muizelaar: 'Ik hou van Wims recalcitrante energie. Zijn hoge mate van exactheid én kinderlijkheid. Wim is positief, nooit cynisch. Hij is een paradox van controle en toeval. Hij geeft het leven een bepaalde ordening, toch prettig, en schopt die tegelijkertijd onderuit.'

Wim T. Schippers (r) en Titus Muizelaar tijdens de repetitie van Hoogwater, voorheen Laagwater in Haarlem.Beeld Ivo van der Bent

Doordraven

Schippers waarschuwt. 'Ik hou niet van praten over het vak. Ik ben ooit begonnen met het schrijven van toneelstukken voor Toneelgroep Centrum om indruk te maken op mijn vriendinnetje, Ellen Jens, nu mijn vrouw. Zij hield van toneel. Ik niet. In ieder geval niet van toneel-toneel. Dat is uit op herkenbaarheid. Mensen raken ontroerd omdat ze 'precies hun tante zien'. Ga dan naar je tante! Of nog zo'n cliché: 'Het zet mensen aan het denken.' Nou, mensen denken ook wel zonder jou. Toneel moet onherkenbaar zijn. Het leuke van theater is dat je zo lekker kunt doordraven. Wetenschap moet verantwoorden, theater niet.'

Dus haalde Schippers een kleine dertig jaar geleden het wereldnieuws met Going to the Dogs (1986): zes blaffende herdershonden op het hoofdstedelijke podium die naar een televisie keken waarop andere diersoorten maar geen mensen waren te zien. Er kwamen Kamervragen van.

Hier, in De Jaren, ontstond het idee voor Wuivend Graan (2007), dé theaterhit van Schippers, vol verbale humor en subversieve meligheid, met hoofdrollen voor Muizelaar en een gelauwerde Kees Hulst. Hier bedachten ze Wat nu weer (2009) en Het Laatste Nippertje (2011), 'een vertoning door vijf daarvoor gekwalificeerde personen'.

Going to the Dogs

Op toneel keren zijn liefde voor het absurde, zijn onnavolgbare humor en zijn onwaarschijnlijke logica terug in voorstellingen als Going to the Dogs (1986, gespeeld door herdershonden),Zonder Titel (2000, Toneelgroep Amsterdam), Wuivend Graan (2007, Hummelinck Stuurman),Wat nu weer (2009, Lunchtheater Bellevue) en Het Laatste Nippertje (2011, Hummelinck Stuurman). Nu is er Hoogwater voorheen Laagwater. Eind januari opent een Wim T. Schipperszaal met bestaand werk (assemblages, reliëfs en video-opnamen) in het Stedelijk Museum in Amsterdam.

Hoogwater voorheen Laagwater

En ja, hier ontkiemde ook Hoogwater voorheen Laagwater, de nieuwste 'vertoning' van Schippers, die morgen in Haarlem in première gaat. Dit keer gespeeld door Schippers zelf en acteurs en musici van de Veenfabriek en Adelheid|Female Economy. Geregisseerd door Paul Koek, artistiek leider van de tienjarige Veenfabriek. Tenminste, die knoop moet nog worden doorgehakt. Nu hebben ze nog samen de regie.

'Er zit geen idee achter het stuk, het zit erin', laat Schippers niet na te benadrukken. En nee, de titel betekent niets. 'De naam van Yonina Spijker viel, als mogelijke actrice. Vandaar laagwater.' Toen zij niet kon, werd het, volgens Schipperiaanse logica, Hoogwater voorheen Laagwater. Maar een regisseur die zich per definitie niet laat vangen is onhandig voor acteurs en musici die gewend zijn betekenis te zoeken in tekst, personages, composities en handelingen. Psychologiseren over karakters? Schippers weigert. Wat niet wil zeggen dat hij in het script niet alles exact vastlegt, van kostuums en rekwisieten tot struikelpartijen en aarzelingen, van atonale akkoorden tot een uitgeschreven onzinlied. Daaraan mag niets veranderd.

Onvoltooide ideeën van Wim T.

• Een tweede, kleinere torenspits, een zogeheten dakruitertje, in de vijver naast het in water verzonken Torentje van Drienerlo (te duur).

• Een opvolger van het voortijdig gestopte jongerenprogramma Hoepla (1967) na plaatsing van een advertentie waarin Schippers 'honderden lekkere meisjes' zoekt.

• Een trekhaak aan een openbare bus in Hasselt (gratis openbaar vervoer) om een caravan of skikarretje aan te koppelen. Schippers wilde ook een monnik laten plaatsnemen, lezend in een pornoboekje. Wat wel lukte: een chauffeur in smoking ('chauffeur van de maand') die mensen soms geld toegaf op hun toch al gratis rit.

• Een solotentoonstelling in het Guggenheim Museum in New York. Naar eigen zeggen heeft Schippers een verzoek hiervoor wegens tijdgebrek nooit beantwoord. Of te laat. Hij was jong en druk met televisie. De brief is er nog, zegt hij. Het had zijn internationale doorbraak kunnen worden.

Bruisen van ideeën

'Ik ben weken bezig alles goed te krijgen. Soms vind ik ook zelf iets raar, maar bij mij krijg je wat je niet verwacht. Het wordt een klerezooi, maar een die hecht in elkaar zit.' Hij spreidt script en composities uit over het tafeltje. 'Kijk, een microtonaal vierstemmig lied, Spraldicon, van mijn pseudoniem J. Plafond. Als ik bij opkomst mijn doodsmak maak, zingt Meral het treurlied Strjoku Szrunderemsk. Daarna leef ik op met een pianosonate van Mozart, van 8 minuten.'

De kunstenaar die categorisch weigert te functioneren in een systeem - 'Ik kan ook niet goed tegen woonflats' - staat waarschijnlijk voor het laatst op toneel. 'Of niet', zegt Schippers olijk. Hij oogt fit, speels en jeugdig. 'Wie weet wanneer iets voor het laatst is? Dit kan jouw laatste stuk zijn, als je dadelijk onder de tram komt.' Maar als het aan hem ligt, duikt hij na Hoogwater voorheen Laagwater zijn bijna verbouwde atelier in om beeldende kunst te maken. 'Ik bruis van de ideeën.' Dan wordt de rekening betaald.

Wim T. Schippers (r). tijdens de repetitie van Hoogwater, voorheen Laagwater in Haarlem.Beeld Ivo van der Bent

Maandagavond 15 december, Veenproeven, Leiden

Koffie en T. aan de bar, staat op het handgeschreven programma aan de bonkige muur van de thuishaven van de Veenfabriek in Leiden. Geroezemoes aan lange tafels. Een deel van de etende gasten bestaat uit amateurkoorleden die tijdens de tournee door Schippers worden gedirigeerd. Deels zijn het vaste bezoekers van de drukbezochte Veenproeven, vol probeersels, gastsprekers, gerechten en gelegenheidsoptredens.

Na het voorgerecht valt Schippers, tot schrik van de eters, languit over de houten vlonders. Slappe benen, wegdraaiende ogen. Actrice Meral Polat belt 112. Wanneer de ambulancebroeders arriveren, zit Schippers alweer te hameren op de piano: 8 minuten Mozart. Alles gescript. 'Heeft u iets van een kaartje?', vraagt hulpverlener 1 (John van Oostrum) aan de dokter (Paul Koek). Waarop de arts hem een snippertje van een kaartje overhandigt. 'Niet genoeg? Ach neemt u 'm eigenlijk ook maar helemaal.'

Wim T. Schippers (r) en Titus Muizelaar tijdens de repetitie van Hoogwater, voorheen Laagwater in Haarlem.Beeld Ivo van der Bent

Vrolijk taalpurisme en originele letterlijkhed

Vrolijk taalpurisme en originele letterlijkheid vormen hoofdingrediënten van het Schipperiaanse vocabulaire. Niet voor niets telt de Van Dale naast 'gekte' zeker twintig woorden van zijn hand. 'Doe mij een lol! En ga weg!' klinkt halverwege de avond uit de mond van Jacobien Elffers, als picknickend meisje dat zich bespied waant. 'Wat voor lol had u in gedachte?' vraagt Van Oostrum als halfnaakte voyeur. Je moet het zien en horen.

Deze Veenproevenavond illustreert filosoof en scheikundige André Klukhuhn met dobbelstenen en leeglopende ballonnen het fenomeen entropie en de warmtedood van het heelal - een terugkerend gespreksonderwerp in Hoogwater. De letterdobbelstenen vallen per ongeluk uit Klukhuhns handen. 'Kijk, daar rolt een gedicht', grijnst Schippers. Muizelaar komt op als professor ethiek Henrik van Woerdekom, een relikwie uit Wuivend Graan, en fulmineert over de tussen-n in pannenkoek. 'In het Engels is het toch ook pancake en in het Duits Pfannkuchen.'

Dan galmen de Wazzup Singers uit de Bijlmer hun unpluggedversie van Amazing Grace, brengt Polat een spottende ode aan de natuur en ontroert Elffers met het ultralichte lied Ik ben blij, geschreven door Koek en zijn kompaan Ton van der Meer. 'Dat lied staat niet in mijn script', zegt Schippers. 'Dat komt er niet in. Dat ontroert.' Hij eindigt de avond door de gasten te dirigeren in een collectieve dierenkakofonie: ze loeien, fluiten, koeren, blaten en balken achter hun kopje koffie en T.

Maandagmiddag 29 december, repetitie, Haarlem

Een bosje met kunstplanten domineert het podium in de Toneelschuur. Opluchting alom, deze laatste maandag voor Oudjaar. Koek neemt de regie, want hij begrijpt waarom de acteurs van Schippers niks aan de tekst mogen veranderen. 'Ik vertraag het tempo van de dialogen, benader ze als muziek, met tempo, ritme, toonhoogte. Het moet geen comedy worden. We moeten niet over dieptes heenstappen en zijn taal juist beeldhouwen, met stiltes en adempauzes. De tijd nemen om de inhoud bij de toeschouwer te laten landen.'

Diepte? Inhoud? Benadrukt Schippers niet voortdurend dat hij met toneel iets anders wil uitlokken dan begrip? Koek, zachtjes, zonder dat Schippers het hoort. 'Volgens mij creëert Wim een paradijsje. Hij laat struikelende mensen zien die blijven proberen. Mislukken mag, het leven is toch absurd en onbelangrijk. In de omarming van dat absurde ligt een grote schoonheid. We moeten het mislukken laten lukken.'

Koek vraagt de kunstenaar of zijn liedje Ik ben blij toch de voorstelling in mag, om het paradijselijke te onderstrepen. En hij voegt een hilarische naaktscène toe, als changement. Schippers aarzelt, maar steekt uiteindelijk zijn duim omhoog. Dan verstrikt de kunstenaar weer moedwillig in zijn elastische benen, als dirigent, pianist én toneelknecht, allemaal dubbelrollen. Hij blaast drie keer lang, twee keer kort op zijn althoorn. Koek: 'In het script staat nu 'bakboord af'. Ik begreep dat niet. Maar als je weet wat een scheepshoorn blaast om bakboord aan te geven, snap je het. Personages links af!'

Titus Muizelaar (r) tijdens de repetitie van Hoogwater, voorheen Laagwater in Haarlem.Beeld Ivo van der Bent

Struikelen zonder pijn

Tussen de namaakplanten fietst acteur Phi Nguyen weg op 'een gloednieuwe herenfiets met gloednieuwe fietstas', exact volgens de voorgeschreven rekwisietenlijst. Andere acteurs timen de verkleedtijd voor hún dubbelrol. Muizelaar speelt behalve de wat aan lager wal geraakte ethicus Van Woerdekom, ook een kapitein van een cruiseschip, een gezagvoerder van een verkeersvliegtuig, een landmeter, een zakenman en een declamator. Personages die de situatie zo maar komen binnenvallen, soms één minuut, zoals de kapitein op zijn Segway. Bijna allemaal, ook de liefdespaartjes, struikelen zonder pijn. Vooruit, daar wil Schippers tijdens de lunch wel iets over zeggen, ook omdat dramaturg Paul Slangen van de Veenfabriek dat soort vragen regelmatig stelt.

'We vallen allemaal de toekomst in. Je weet niet wat het volgende moment gebeurt. Dat is entropie, een maat voor wanorde. Alles vervalt naar iets anders. Niets is statisch. Daarom houd ik van vallen en struikelen. Deze vertoning is geboren uit ergernis dat mensen de natuur zo ophemelen als mooi, idyllisch en wetmatig en hun soortgenoten zien als rommelmakers. Maar de natuur is juist wanordelijk, zie de tweede wet van de thermodynamica over verval. De mens probeert tevergeefs te ordenen. Dat gestuntel vind ik prachtig. Zo'n klaverblad door een natuurgebied is toch dapper?' Om dan, wanneer de lichtontwerper aan het eind van een lange repetitiedag eindelijk de schuiven naar zijn zin opendraait, te roepen: 'Kijk, het wordt al licht'.

Zaterdagavond 3 januari, try out, Haarlem

De eerste zaterdag van het nieuwe jaar is het volle bak in de Toneelschuur bij de try-out van Hoogwater voorheen Laagwater. Hé, het liedje Ik ben blij ontbreekt, alsnog geschrapt? Toetsenist Ton van der Meer: 'Nee, actrice Jacobien Elffers is de enige die het kan zingen en zij is ziek. Het blijft erin.'

De jonge actrice Laurine Booij, Nguyens vriendin, amper twee uur terug van wintersport, leest Elffers' dialogen tijdens de try-out. Deze noodgedwongen improvisatie verhoogt de feestvreugde onder toeschouwers. Het publiek grinnikt, hikt, lacht en buldert. Om Schippers, die, haartjes strak gekamd, struikelend over zijn glimmende smokingschoenen een doodsmak imiteert. En om Joep van der Geest die op oranje schoenen en met paars haarspeldje als 'compère' alle gestuntel uit de hoogte streng becommentarieert. 'Amateur', sist hij tegen een kukelende Schippers. Ha, natuurlijk een geuzennaam: 'Ik houd van sukkelig gedoe, niet van professionaliteit.' Alleen een toeschouwer op rij 5 schrikt echt: 'Je denkt toch, hij is 72, het zal toch niet?'

Hoogwater voorheen Laagwater, een vertoning door Veenfabriek en Adelheid|Female Economy. Vanavond try-out, morgen première, Toneelschuur Haarlem. Aldaar t/m 10/1. Tournee t/m 27/3. veenfabriek.nl en femaleeconomy.nl

Pindakaasvloer

Wim T. Schippers maakte met zijn ‘waarachtig oninteressante kunstwerken’ (drol, pindakaasvloer, een zaal vol glasscherven en een flesje prik in de Pettense zee) snel naam. Op zijn 20ste schrijft hij mee aan het A-dynamisch Manifest (1961). Op televisie doorbreekt hij taboes met vroeg bloot in het jongerenprogramma Hoepla, Sjef van Oekel in de Fred Hachéshow en Jacques Plafond in De Lachende Scheerkwast. Op de radio praat hij inRonflonflon door alle platen heen. Hij leent zijn stem aan Ernie, Graaf Tel en Kermit de Kikker.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden