BESCHOUWING

Het laatste boek: papier vs. pixels

Het papieren boek lijkt ten dode opgeschreven, net als de bomen die ervoor worden gekapt. Hoe jammer is dat?

Beeld Reinier Gerritsen

Een man met baard leest Pride and Prejudice, een meisje met hoofddoek gaat verscholen achter Cloud Atlas van David Mitchell en een jongen met dreads tuurt in Aristoteles. De Nederlandse fotograaf Reinier Gerritsen legde tussen 2011 en 2014 lezers vast in de New Yorkse metro.

Hij wilde een uitstervend beeld vangen: forenzen weggedoken in hun boek. Een verdwijnend fenomeen ten gevolge van de e-bookrevolutie, zo vreesde Gerritsen. Zijn fotoboek kreeg de apotheotische titel The Last Book mee.

Dat het e-book sinds zijn verschijnen terrein heeft gewonnen op de papieren variant is evident. Hoeveel terrein is daarentegen zelden duidelijk. Cijfers lopen te zeer uiteen om betrouwbaar te noemen. Wel lijkt de opmars een stagnatie te hebben bereikt, zo melden zowel internationale als nationale enquêtes.

Ook opmerkelijk: het zijn niet de gebruikelijke early adopters van digitale gadgets die een e-reader bezitten, maar voornamelijk 50-plussers, volgens de Leesmonitor 2016 van Stichting Lezen. Jongeren (en mannen) lezen wel digitaal, maar dan op telefoon of tablet en weinig boeken maar vooral artikelen met 'extraatjes' zoals hyperlinks, filmpjes en geluidsfragmenten.

Beide leesvarianten hebben hun onvervalste liefhebbers met een keur aan subjectieve argumenten. In de wetenschappelijke literatuur proberen neuropsychologen en taalwetenschappers onderwijl op meer objectieve wijze vast te stellen wat nu eigenlijk beter leest: pixels of papier?

Beeld Reinier Gerritsen

Pixels of papier

Die vraag blijkt niet eenvoudig te beantwoorden, getuige een honderdtal studies van de afgelopen jaren die geen van alle kritiekloos zijn ontvangen. Er zijn twee kampen: zij die overtuigd zijn van de superioriteit van het papieren boek en zij die dat bepaald niet zijn.

In die tweede categorie valt Vincent van Heuven, emeritus hoogleraar taalwetenschap van de Universiteit Leiden. 'Het is een kwestie van gewenning. Ik geloof niet dat het boek superieur is. Elk onderzoek dat in het voordeel van het boek uitvalt, is gedaan bij proefpersonen die het grootste deel van hun leven met papieren boeken zijn opgegroeid. Ze hebben eenvoudigweg meer ervaring met papier.'

Van Heuven, die veel onderzoek deed naar leesprocessen en de rol van visuele presentatie, is zelf allicht een exponent van het papieren tijdperk, maar hij houdt de ontwikkelingen van e-readers nauwgezet in de gaten en is onder de indruk van de nieuwste varianten. 'De scherpte van de tekst is identiek aan een papieren boek, en met de find-functie kun je alles terugvinden. Ik zie alleen maar positieve zaken.'

Zo denkt de Noorse onderzoeker Anne Mangen er niet over. Haar studie uit 2014 deed wereldwijd stof opwaaien. Omdat haar onderzoek leek te bevestigen wat een grote groep wetenschappers reeds dacht: dat het tekstbegrip na lezing van papier groter zou zijn.

Beeld Reinier Gerritsen

Reisbibliotheek

Toen de e-reader nog niet tot de mogelijkheden behoorde, namen veel aristocraten in de achttiende eeuw een kleine reisbibliotheek mee in de vorm van een koffer of kastje. Napoleon zou zelfs een paar duizend boeken mee hebben genomen op een expeditie naar Egypte, inclusief drukpers. Nog bonter maakte grootvizier Abdul Kassem Ismael (938-995) het. Zijn 117 duizend boeken reisden altijd met hem mee op de ruggen van vierhonderd in alfabetische volgorde lopende kamelen. (bron: Het boek en het badwater, Lisa Kuitert)

Gebeurtenissen

Per mail laat Mangen weten nog altijd achter deze bevinding te staan. Mangen liet vijftig proefpersonen een kort verhaal (van 28 pagina's) van een bekende thrillerauteur lezen. De helft kreeg een Kindle, de andere helft een papieren exemplaar. Naderhand moesten zij een reeks gebeurtenissen uit het verhaal in de juiste volgorde plaatsen. Omdat de papieren lezers dit een stuk beter deden, concludeerde Mangen dat papier tekstbegrip vergemakkelijkt. Het verscheen in talloze kranten, waaronder de Volkskrant, onder de kop 'Het boek is beter'.

De Leidse hoogleraar Van Heuven noemt de studie van Mangen (en haar andere, soortgelijke onderzoeken) niet waterdicht. Hij wijst op het feit dat het tekstformaat, de visuele kwaliteit en de hanteerbaarheid van het e-medium en het boek vergelijkbaar moeten zijn om uitspraken te kunnen doen. 'Dat is in geen van de studies het geval. Een tekst op een 15-inch scherm komt bijvoorbeeld kleiner en dus slechter uit dan een print op een A4'tje. Er valt behoorlijk wat af te dingen op de conclusies. Hier worden appels met peren vergeleken.'

Toch staat Mangen niet alleen. De psychologen en taalwetenschappers die vermoeden dat het brein papier boven pixels verkiest, voeren vaak nog een verklaring op die wel de 'tactiele ervaring' wordt genoemd. Lezen is niet slechts een visuele bezigheid, je leest ook met tast en ruimtelijk inzicht: staat iets voorin of achterin het boek, op de linker- of rechterpagina? Het zijn kleine kapstokjes die het geheugen helpen om informatie op te slaan.

Beeld Reinier Gerritsen

Ruimtelijk element

Lisa Kuitert, hoogleraar boekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam, noemt 'het ruimtelijke element' als gróte verschil bij de leeservaring. Een boek is niet alleen een verzameling letters maar ook een object, zegt Kuitert. Met linker- en rechterpagina's, een begin en een eind en een omslag. 'Je kunt er beter in navigeren, om maar even een digitale term te gebruiken.'

Wij lezers blijken opvallend vaak vrij specifiek te onthouden waar bepaalde informatie stond; in het geval van een studieboek bijvoorbeeld. 'Mensen weten dat iets ergens in het begin van het boek, onderaan op de linkerpagina bij een afbeelding stond. Daar bestaat in het digitale universum een ingenieus systeem van labels of bookmarks voor, maar de tastbare sensatie van het papieren bladeren ontbreekt en daarmee het ruimtelijke idee of iets vroeger of later in de tekst staat.'

Etalage

Van Heuven vindt het tactiele argument niet overtuigend. 'Dat je door het gevoel van dikte later nog een associatie hebt of een weetje voor of achter in het boek staat, zou best kunnen. Of je er concreet wat aan hebt, waag ik te betwijfelen. Bovendien werkt de find-functie een stuk beter dan je 'dikte-geheugen'.'

Sommige e-readers tonen bovendien een schaduwrandje dat de suggestie wekt van een stapel pagina's, zegt Van Heuven. 'Om te zien hoe ver je bent met je boek.' En alle e-readers geven aan waar je zit in de tekst met pagina xx van nn. 'Ik denk uiteindelijk dat alles een kwestie is van wennen.'

Of de pixels het definitief van het papier zullen winnen, weet natuurlijk niemand. Maar mocht het zover komen, dan kunt u altijd even bladeren in het fotoboek van Gerritsen. Een beetje voyeur speurt dan natuurlijk naar een verband tussen uiterlijk en leesvoorkeur. Piercing, ring, tatoeage? Goh, De duivelsverzen. Diamanten oorbel, eyeliner? Juist, een streekroman.

Het papieren boek toont zich behalve aan de eigenaar namelijk ook aan de medereiziger. Het is geen geblindeerde ruit, maar een etalage. Met een pixellezer naast je is het al snel gissen of iemand zich verliest in Nietschze, de Bijbel of het Killerbody dieet. En zeg nou zelf, dat is best een beetje jammer.

De foto's bij dit artikel komen uit The Last Book, waarvoor Reinier Gerritsen lezende mensen in de metro fotografeerde.

Beeld Reinier Gerritsen

PRO PAPIER

Twee jaar geleden waaide er een onaangename wind door boekenland, vond UvA-hoogleraar Lisa Kuitert. De dood van het papieren boek leek een aangekondigde. Gemeenten, bibliotheken en onderwijsinstellingen waren hard bezig om 'in te zetten op een digitale toekomst'. Kuitert zag met lede ogen aan dat haar object van liefde en studie als ouderwets, onhandig en overbodig werd bestempeld. Daarom schreef ze Het boek en het badwater, een vurig pleidooi voor het papieren boek.

Niet dat Kuitert iets tegen pixels heeft. 'E-books zijn een fantastische aanvulling.' Ze heeft alleen iets tegen boekenhaters. Papier vertegenwoordigt een bepaalde waarde. 'Je kunt het doorgeven, cadeau doen.' En ze houdt enorm van de geur. Daarom loopt ze graag binnen bij boekhandel Schimmelpenninck in Amsterdam. Type huiskamerformaat, metershoge, volgeperste houten kasten, pijprokende uitbater. 'Het ruikt daar heel goed naar boeken.'

Kuitert benadrukt datgene waar mensen die zich verliezen in de hedendaagse opruim- en ontspullingstrend zich juist tegen proberen te wapenen: een boekenkast als een opslagplaats van herinneringen. Het zien van de titels is als het bladeren door je geheugen. Ze kijkt graag naar de dagboeken van Klaus Mann. 'Daar heb ik heel lang over gedaan in een lastige tijd in mijn leven. Als ik ernaar kijk herinnert me dat aan bepaalde keuzes, aan een keerpunt.'


PRO PIXEL

Emoties en sentimenten, noemt Vincent Everts de 'wetenschappelijke argumenten' pro papier en contra pixels. Everts, digitaal denker en ondernemer, liefhebber van alles waar de letter 'e' aan voorafgaat, schafte tien jaar geleden de eerste voorloper van de e-reader aan: Rocketbook. Ging tien uur mee op een batterij en kon zo'n honderd boeken opslaan. Nu is hij een overtuigd Kindle-gebruiker. Omdat hij 'vooral Engels' leest. Bovendien kun je bij Kindle van elk boek gratis het eerste hoofdstuk lezen. Dat scheelt een hoop miskopen, zo laat hij via Skype van zijn vakantieadres in de VS weten.

Op het strand van Nantucket, een eilandje voor de kust van Boston waar toevalligerwijs de klassieker Moby Dick gesitueerd is, leest iedereen trouwens vanaf een e-reader, observeert Everts. Maar Amerikanen 'lopen natuurlijk altijd vier jaar voor'.

Everts leest om het even op welk apparaat. Een stukje op zijn telefoon, op zijn tablet, op zijn e-reader. 'Handig toch, het systeem onthoudt gewoon waar je gebleven bent.' Zeker handig als je een boek of tien tegelijkertijd leest, zoals Everts. Hij is blij dat het papieren boek binnenkort tot het verleden behoort. Ondingen zijn het. Je moet altijd een bladzijde omslaan, je kunt er niet fatsoenlijk mee op je zij liggen, wilt u nog meer redenen?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden