Het koloniale aspect als sciencefiction: in Lucretia Martel's Zama doet fantasie waarlijk aan

Juist doordat regisseur Martel de details zelf verzon, doet Zama zo echt aan.

Zama, Lucretia Martel.

Het loopt al tegen middernacht, zaterdagavond op het International Film Festival Rotterdam. Alle zalen van de Pathé-kolos op het Rotterdamse Schouwburgplein zijn leeg, behalve die waar het Argentijnse Zama draaide en cineast en hoofdgast Lucretia Martel (51) na afloop haar film verklaart.

Stanley Kubrick zei ooit dat je maar beter een imperfect boek kon verfilmen. Martel, de ogen verstopt achter een vlinderbril met getint glas: 'Ik zou eraan willen toevoegen dat het ontstellend dom is om een film te willen maken van een goed boek.' Maar dat was precies wat ze deed. Ze las de ietwat vergeten roman uit 1956 van haar landgenoot Antonio di Benedetto, constateerde dat het een meesterwerk was en worstelde vervolgens negen jaar lang met haar verfilming. 'Ik was er ziek van. Deze film maken was de enige manier om mezelf te genezen.'

Opduikende dieren

Zama, in boekvorm ook in het Nederlands verkrijgbaar, is gevat in het History of Shadows IFFR-programma waarin ook de in Rusland geboycotte biografische Stalin-komedie The Death of Stalin werd ingedeeld. Eerder had dit programma de werktitel The History of Losers, maar dat leek festivaldirecteur Bero Beyer onverstandig: mogelijk zagen regisseurs hun films liever niet onder dat kopje ingedeeld. Toch is het hoofdpersonage in Zama zonder meer een groot verliezer.

Het eerste half uur van de vierde speelfilm van Martel (La Ciénaga) vormt een beproeving voor wie een duidelijk plot wenst en een genot voor wie zich graag onderdompelt in geluid, sfeer en uitgekiend beeld. Gaandeweg, naarmate het hoofdpersonage Don Diego de Zama de houvast verliest, neemt Martel de kijker in haar greep. Ze voert je mee met die moedeloos starende koloniaal in de binnenlanden van 18de-eeuws Zuid-Amerika, waar de schaarse brieven van het Spaanse hof het verkeerde nieuws brengen en geweld op de loer ligt. En waar Martel trakteert op wonderschone scènes, van Zama's flirt met een adellijke dame in verval tot een magnifiek gefilmde indianenaanval in het moeras. Ook zijn er die overal opduikende dieren: een lama in huis, een paard dat ineens recht in de camera staart. 'Er was geen geld voor een dierentrainer', zegt Martel. 'Maar we hadden een goede gaucho, een Argentijnse cowboy.'

Sciencefiction

Eigenlijk zijn álle films over het verleden fantasiefilms, betoogt de cineast. Want de bronnen voor die films zijn vrijwel allemaal geschreven of geschilderd door diegenen die destijds de macht hadden. 'Zelfs hoe de mensen echt spraken weten we niet.' Dus verzon ze gewoon van alles in de aankleding en benaderde ze het koloniale aspect als sciencefiction. Met als wonderlijk resultaat dat het door Pedro Almodóvar en zijn broer Agustín geproduceerde Zama meer leeft en waarlijker aandoet dan het doorsnee opgedofte kostuumdrama van zoveel van haar collega's.

Martel gaf de mannelijke personages ook feminien geachte trekken. Wie garandeert haar dat al die opgetekende clichés over mannelijkheid de realiteit waren, twee eeuwen geleden? Zama's zelfbeeld als koloniaal brokkelt af gedurende de film. 'Eigenlijk gaat Zama over nu', zegt de regisseur. 'Identiteit speelt een steeds grotere rol in ons leven. En identiteit is een valstrik.'

Werkelijkheid

De volgende dag geeft Martel een masterclass in een volledig gevulde grote zaal in het Hilton-hotel. Ze bepleit er de noodzaak van cinema die afwijkt van de populaire vertelwijze van tv-series, waarin alle wendingen keurig voldoen aan het oorzaak-en-gevolgstramien. 'Die structuur heeft veel mooie films opgeleverd, maar het is niet dé werkelijkheid.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden