Aard van het beestje

Het karmozijnrood weeskind is een nachtvlinder, maar zeker geen grauw motje

Iedere week schrijft Caspar Janssen over een dier in zijn habitat. Wat typeert het dier en waarom doet het juist nu van zich spreken?

Het karmozijnrood weeskind Beeld Margot Holtman
Het karmozijnrood weeskindBeeld Margot Holtman

Nou ja, daar is-ie al, het karmozijnrood weeskind, bij de eerste eik van de avond. In een flits, maar hij telt. En we hebben nog een hele avond om hem goed in beeld te krijgen, de misschien wel mooiste nachtvlinder in Nederland.

Ik loop in het kielzog van PWN-boswachter Luc Knijnsberg en Lucette Robertson-Proot, twee keer dezelfde ronde in het Doornvlak, even boven Bakkum, in het Noordhollands Duinreservaat. Als liefhebbers inventariseren ze hier regelmatig nachtvlinders. Tijdens de eerste ronde, in de schemering, smeert Knijnsberg stukjes stam van bomen in met een mengsel met alcohol en gegist fruit, onweerstaanbaar voor nachtvlinders. Tijdens de tweede ronde is het donker. Dan schijnen we met zaklantaarns op de ingesmeerde stukjes stam, en bestuderen de oogst: tegen de veertig soorten uiteindelijk, veel exemplaren, Robertson-Proot voert de waarnemingen in.

De meer dan 2.300 soorten nachtvlinders in Nederland gaan tamelijk anoniem en verborgen door het leven, ze staan vooral te boek als wat grauwe, onbestemde motjes. Maar bekijk de braamvlinder goed, of de agaatvlinder, en je weet dat dit beeld niet klopt. De weeskinderen, de soorten uit de Catacala-onderfamilie van de familie van de spinneruilen, zijn nog mooier. Niet alleen het karmozijnrood weeskind, maar ook het rood en het blauw weeskind.

Het rood weeskind zien we al snel op een populier, de voorvleugels gespreid, er is volop zicht op het rood en zwart van de achtervleugels. De vlinders hebben hun Nederlandse naam aan die kleuren te danken: het is het rood en zwart van de kleding van de weeskinderen in het Burgerweeshuis in Amsterdam, in de 19de eeuw, de kleuren van de stad. Zie het schilderij van Max Liebermann, Pauze in het Amsterdamse weeshuis, uit 1882. De Nederlandse namen van de andere Catacala-soorten zijn hier vervolgens van afgeleid, zo ook het karmozijnrood weeskind.

Het karmozijnrood weeskind was tot voor kort zeldzaam. De waardplant (boom) is de eik. Hier legt de vlinder de eitjes. In het voorjaar foerageren de jonge rupsen op de bloemen en bladknoppen van de eik, volwassen rupsen eten de bladeren en houden zich overdag verborgen in de schors of op een tak. In de zomer en de nazomer is de vliegtijd.

null Beeld Margot Holtman
Beeld Margot Holtman

Het lijkt erop dat het de laatste jaren beter gaat met het karmozijnrood weeskind. Misschien omdat de eikenbossen in het binnenland ouder worden, misschien omdat er anders gekeken wordt. Deze nachtvlinder behoort tot de soorten die zelden worden gevangen in de klassieke lichtval. Maar in geurvallen wel, zo bleek. En op smeer komen ze dus ook af. ‘De meeste nachtvlindersoorten die op licht afkomen hebben geen mond’, zegt Knijnsberg, ‘dat zijn in feite vliegende geslachtsorganen. De vlinders die we nu zien hebben wel een roltong, zij verzamelen wel voedsel.’ Ze hebben dus ook een iets langer leven als imago.

In het donker gaan we van boom naar boom. Duinen vormen een goed leefgebied voor nachtvlinders, vooral vanwege de diversiteit aan vegetatie en de relatieve donkerte. Knijnsberg heeft hier door de jaren heen meer dan 1.300 soorten waargenomen. Zelfs het blauw weeskind, voorheen een trekvlinder, heeft zich hier onlangs gevestigd. Het karmozijnrood weeskind vormt al iets langer een aardige populatie.

Nu nog even goed zien. En jawel, de doelsoort van de avond dient zich opnieuw aan, op een stam, drinkend van het nectarmengsel. De voorvleugels genoeg gespreid om het karmozijnrood op de achtervleugels te kunnen bewonderen. In het licht van het wereldnieuws is het niets, maar hier in het donkere duinbos is het een gebeurtenis van jewelste.

Nationale Nachtvlindernacht

Tijdens de Nationale Nachtvlindernacht op 3 en 4 september zijn er verspreid over het land excursies waarbij naar nachtvlinders gekeken kan worden. Zie voor meer informatie de website van de Vlinderstichting.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden