INTERVIEW

'Het is moeilijk als de jongens tegen me zeggen: jij bent nu als een moeder'

Actrice en regisseur Sanne Vogel is een van de bekende Nederlanders die zich het afgelopen jaar heeft ingezet voor vluchtelingen. Ze nam ze in huis. Waarom?

Mouayd alias Mooierd en Sanne Vogel. Beeld Daniel Cohen

Je kunt een proloog maken van alle scènes uit het leven van Sanne Vogel (32) die hebben geleid tot die avond in september 2015 dat ze dacht: en nu ga ik het doen, nu ga ik vluchtelingen helpen.

De uit Iran gevluchte vader van haar goede vriendin Beri Shalmashi, die in 2010 tegen haar zegt: 'Niks is zo erg als nooit meer naar je huis te kunnen.' Stel je voor wat dat voor mij zou betekenen, denkt ze: nooit meer over de gracht fietsen, nooit meer ruiken hoe de seizoenen wisselen, nooit meer je eigen vader kunnen vasthouden.

Columns over Irak

Beri, een paar jaar later in Erbil, Irak. Ze stuurt enthousiaste berichten naar Sanne, dat de stad zo in ontwikkeling is, overal verrijzen nieuwe flatgebouwen, of Sanne niet ook wil komen en dan columns schrijven voor social media, om Erbil te promoten als toeristische bestemming.

De eerste aanvallen van IS en beelden van Erbil volgestroomd met vluchtelingen. Beri die haar vertelt hoe ze intrek nemen in de staketsels van flats in aanbouw, ze wonen daar gewoon, in verdiepingen zonder muren en glas.

De rubberboten vol vluchtelingen, de stranden, de kampen, de hekken, de stations.

Sanne Vogel wil dan al naar Griekenland, maar dat kan niet; ze is bezig met de regie van Brasserie Valentijn, een film over mensen die in de knoop zitten met de liefde.

Geen mens maar dier

Expeditie Robinson, editie 2013, ze is een van de deelnemers. Nadat ze het programma na twee weken moet verlaten, ziet ze zichzelf in de spiegel en ze schrikt zo dat ze moet huilen. Want ze ziet geen mens meer, maar een dier. Met een verwilderde blik in de ogen, een alertheid die al het zachte wegdrukt.

In het voormalige Paleis van Justitie in Amsterdam, waar ze anti-kraak kantoor houdt, zegt ze: 'En het was maar televisie, hè, je moet wel overleven maar het is geen kwestie van leven of dood. Later herkende ik die blik bij alle vluchtelingen op televisie. En ik snapte dat andere mensen, andere Nederlanders, dat ook eng vonden om te zien.'

Actrice en regisseur Sanne Vogel is een van de bekende Nederlanders die zich het afgelopen jaar fanatiek heeft ingezet voor vluchtelingen. Voorafgaand aan het interview liet ze weten te willen praten over dat jaar, op voorwaarde dat het ook zou gaan over het burgerinitiatief om tweeduizend minderjarige vluchtelingen, die zonder begeleiding van ouders in kampen in Europa aan hun lot zijn overgelaten, naar Nederland te halen. 'Ik heb bijna niet in de media gepraat over míjn ervaringen, omdat ik niet wil dat het een verhaal wordt van 'kijk mij eens even iets goeds doen'. Maar we hebben nog tienduizend handtekeningen nodig voor het initiatief. En daar wil ik graag een slinger aan geven.'

Het begon in september 2015 op het Centraal Station in Amsterdam, waar ze zich aansloot bij een groep betrokken burgers. Avond aan avond haalden ze mensen uit de treinen die uit Duitsland kwamen, ze gaven ze schone kleren, eten, simkaarten, speelgoed voor de kinderen, ze hielpen ze naar de bussen die hen verder zouden brengen naar opvanglocaties elders in het land.

Ramptoerist

In een blog voor LINDA schreef ze dat ze zich die eerste avond een ramptoerist voelde. 'Omdat ik het gevoel had dat ik in een film was terechtgekomen. Er stappen mensen uit de trein die net hun hele leven achter zich hebben gelaten, een afgrijselijke reis achter de rug hebben. En daar sta ik, voor de eerste familie die ik moet helpen: een jonge vrouw van mijn leeftijd met een baby van een paar weken in een deken, vies, verwilderd, angstig, een oude man met een snor en een jarentachtigtrui en een oude koffer. En dan nog drie jongens, van wie eentje van 12, hij sprak goed Engels en zei dat ze naar Zwolle moesten. Mijn eerste gedachte was: wat kan ik in hemelsnaam doen voor deze mensen? Maar dan kijk je iemand in de ogen en zie je al heel snel hun opluchting: het is hier veilig, er zijn hier aardige mensen. Daarmee verdween dat gevoel van ramptoerist zijn ook.'

Elke avond belde ze haar ouders om te vertellen wat ze had gezien. Op de zesde avond zei ze tegen haar vader: 'wat deze mensen nodig hebben, zijn vrienden. Want als je geen vriend hebt, ga je hier nooit een baan vinden, ga je je nooit thuis voelen.' Haar vader antwoordde dat hij dat heel lief bedacht vond, maar dat je vriendschap niet zo maar kon afdwingen. Waarop zij zei: 'Voor iedereen is er toch een vriend? Als iemand niet bij mij past, dan toch wel bij iemand anders?'

De volgende dag ontmoette ze Mooierd. En vanaf het allereerste moment, zegt ze, voelde hij als haar broertje.

Kwetsbare minderjarige vluchtelingen

Sanne Vogel is verbonden aan het burgerinitiatief 'Haal tweeduizend kinderen nu naar Nederland' van Who Cares, onderdeel van Care Nederland. Nog tienduizend handtekeningen te gaan, dan kunnen ze in gesprek met de Tweede Kamer. Who Cares wil de regering dwingen om versneld minderjarige kinderen die zonder begeleiding van ouders in vluchtelingenkampen in Europa zitten, in Nederland op te vangen. Zelf zag Vogel op Lesbos en in Athene rondzwervende kinderen, in Idomeni een meisje van 10 met drie jonge broertjes, zonder ouders. In Athene een jongetje van 14, in zijn eentje uit Irak gevlucht. 'Volgens Europol zijn er van de 106 duizend kinderen die afgelopen jaar asiel aanvroegen in Europa, 10 duizend van de radar verdwenen. Daar zijn er bij die worden ingezet voor prostitutie en drugshandel, of worden opengesneden voor handel in organen. Ik wil dat mensen weten dat dit gebeurt, en dat ze, door hun handtekening te zetten, hun stem laten horen.

Syrisch kakkertje

Mooierd (20) heet eigenlijk Mouayd - maar dat verstond ze niet. Hij stapte uit de trein, gekleed in een overhemd en met een rolkoffer in de hand. Later vertelde hij haar dat hij die gekocht had in Duitsland, omdat hij zich geen vluchteling wilde voelen. Mooierd, zegt Vogel, is helemaal niet arm. Hij komt uit een rijk gezin in Damascus, ze noemt hem haar Syrische kakkertje.

Je hebt hem die avond een slaapplaats thuis aangeboden. Waarom?

'Mooierd wilde niet naar een opvanglocatie omdat hij bang was dat ze daar het geld zouden stelen dat hij bij zich droeg.'

Heb je één seconde gedacht: doe ik hier goed aan, is het veilig?

'Nee.'

Aan haar keukentafel vertelde hij die eerste avond zijn verhaal: over hoe hij zijn ouders voor altijd achter zich had gelaten, ze waren te oud om de oversteek te wagen. Hoe hij met zestig mensen drie uur lang opgepropt in een vrachtwagen had gestaan, hoe ze in de nacht uren in het vochtige gras lagen, wachtend op een rubberen boot. Hoe de politie ze vond en geld eiste. Hoe de boot die voor hem vertrok, zonk in de ijzige zee. Hoe koud het was op hún boot, hoe bang ze waren, hoe ze dagen hadden gelopen door donkere moerassige velden. Hoe taxichauffeurs in schimmige Europese landen 300 euro per vluchteling vroegen voor een ritje van een half uur, hoe Hongaarse agenten zijn rugzak afpakten en zijn fles parfum kapot gooiden, hoe ze uren in een gevangenis werden opgesloten zonder water en opeens weer op straat werden gezet.

Mouayd alias Mooierd en Sanne Vogel. Beeld Daniel Cohen

Hoe vonden je vrienden het dat je Mooierd in huis nam?

'De meesten hebben me ontzettend gesteund. Alleen een van mijn beste vriendinnen wilde me niet meer zien, omdat ik Mooierd, en later ook een paar andere Syrische jongens, in huis had, en ze het emotioneel niet aankon om mensen te ontmoeten die zoveel ellende hadden meegemaakt. Later is ze honderd procent omgedraaid. Mensen zeggen vaak tegen mij: 'Sanne, ik vind het zo knap wat je doet, ik zou het niet kunnen, want ik ben veel te gevoelig. Fuck off! Alsof ik niet gevoelig ben.'

Toen ze op de site van LINDA in een blog begon te schrijven over haar Syrische vluchtelingen, werd het onrustig op GeenStijl en op haar twitteraccount.

'Ze kan zeker geen echte Hollandse vent krijgen.'

'Ik hoop dat haar keel wordt doorgesneden door een moslim.'

'Wacht maar tot je hele huis is leeggeroofd, jij naïeve moffenhoer.'

Vaak glijdt het van haar af. Af en toe gaat ze in discussie. 'Maar als iemand me een bericht stuurt: 'Kakken ze ook in jouw douche?', dan word ik zó boos. Want het gaat over mensen van wie ik houd, mensen die zoveel slimmer en zo veel meer ontwikkeld zijn dan deze persoon die zich boven hen stelt. Amir, een andere vriend van me die een tijd bij me heeft gewoond, was verplaatst naar Oss. Daar zitten extreem racistische mensen die hebben gedemonstreerd tegen vier vluchtelingen die zouden komen. Víér. En die zeggen dan: 'Ik wil die verkrachters hier niet.' Hoe durf je dat te zeggen over mensen die je niet kent! Natuurlijk kan er een verkrachter zitten tussen die duizenden vluchtelingen die hier gekomen zijn. En teringlijers. Maar ik ken ook Nederlanders die verkracht zijn door andere Nederlanders. Moeten onschuldige oorlogsslachtoffers daarom geen hulp meer krijgen?'

Kies je op intuïtie wie er een tijd bij jou mag blijven?

'Ja.'

Is dat al eens misgegaan?

'Nee.'

En als dat wel was gebeurd?

'Er zijn mensen die tegen me hebben gezegd: 'Sanne, hartstikke goed wat je aan het doen bent, maar je hebt wel een oorlogsslachtoffer in huis, dus voor hetzelfde geld staat hij op een dag met een mes aan je bed.' Nou, dat kun je echt niet zeggen als je mijn jongens kent. Mijn eigen vriendje Melchior zat voor een stage in Curaçao toen mijn huis vol Syrische jongens zat. In december ging ik hem opzoeken en een van mijn vluchtelingenvrienden zou op mijn huis en mijn katten passen. Toen Melchior dat hoorde, wilde hij dat ik een contract met die jongen zou afsluiten, dat hij verantwoordelijk was als er iets stuk ging, of verdween. Of hij gek was in zijn hoofd, heb ik toen gezegd, en dat hij geen relatie met mij kon hebben als hij zulke dingen zei. Nu hij de jongens kent, is er geen enkele angst meer, en denk ik, terugkijkend: logisch dat hij het zei, hij studeert rechten. Maar ik heb liever dat mijn vertrouwen wordt geschaad en mijn hele huis wordt leeg gejat, dan dat ik met wantrouwen naar mensen ga kijken.'

Heb je afspraken gemaakt, om het samenwonen leefbaar te houden?

'Het ging allemaal vanzelf. Het grootste probleem was eigenlijk dat ik slaap tekort kwam omdat we elkaar zo veel te vertellen hadden. Over onze geschiedenis, onze cultuur. Zoals zij niet wisten van de gaskamers in de Tweede Wereldoorlog, zo wist ik niks over de Arabische Lente. Seksualiteit, ook een onderwerp waarover we het veel hadden. De jongens uit Damascus kon ik nog uitleggen dat ik als vrouw met meer jongens naar bed ben geweest dan zij met meisjes, en ook dat dat in Nederland kan zonder dat je voor hoer wordt uitgemaakt. Maar ik heb ook aan de keukentafel gezeten met een man die twee vrouwen had, en die vond dat de man altijd ouder moest zijn dan de vrouw. Dat moet je vooral tegen mij zeggen, met een zes jaar jongere vriend. Dat gesprek aangaan - dat is moeilijk, maar superinteressant. En als je allebei van goede wil bent, kom je dichter bij elkaar.'

Vluchtelingenwerk Nederland zei, toen bekende Nederlanders waaronder Johnny de Mol, Claudia de Breij en Pieter van den Hoogenband in een paginagrote advertentie in De Telegraaf hun huis zeiden te willen openstellen voor vluchtelingen: we zijn sceptisch. Want hoe goed bedoeld ook, je hebt professionals nodig om getraumatiseerde mensen op te vangen en wegwijs te maken. En bovendien: amateurhulpverleners kunnen moeilijk nee zeggen.

Herken je dat?

'Wat ik het moeilijkst vind, is als de jongens tegen me zeggen: jij bent nu als een moeder. Als Mooierd een beetje dronken is kan hij me vastpakken, en mijn haren aaien zoals hij vroeger bij zijn moeder deed, en zeggen: you are my whole family now. Dat voelt als een heel grote verantwoordelijkheid en dat is in november, december, wel een probleem geweest. Een vriendin heeft op een gegeven moment tegen me gezegd: je geeft al je liefde weg, maar je moet eerst kijken wat je voor jezelf nodig hebt. En wat ik zo tof vond, was dat de jongens toen uit zichzelf hebben gezegd: we zijn nu even te veel, en dat ze teruggingen naar opvangkamp Heumensoord in Nijmegen, waar ze echt doodongelukkig waren en zeiden: we redden ons wel. Zij hebben me uiteindelijk tegen mezelf beschermd.'

Vier maanden later ging ze met haar vriend naar Lesbos en Athene. De overtreffende trap van ellende. Na de deal tussen Turkije en de EU - illegale migranten die via Turkije Europa binnenkomen worden naar Turkije teruggestuurd, in ruil daarvoor krijgen migranten die al in opvangkampen zitten, asiel - was opvangkamp Moira een gevangenis geworden. Migranten mochten er niet in of uit. 'Als ik tegen mensen zeg wat ik heb gezien, kunnen ze niet geloven dat het waar is: meer dan tweeduizend mensen in een kamp, twee wc's, één douche, te weinig eten, te weinig slaapplekken. In Europa! Op twee uur vliegen van Nederland. En het allerergste is dat er mensenrechten worden geschonden, want je mag geen mensen vastzetten zonder proces.'

Een goede vrijwilliger, wordt gezegd, is een vrijwilliger die niet alleen iets brengt, maar ook iets haalt. Wat is dat voor jou?

'Verhalen. Ik wilde naar Griekenland, niet alleen om te helpen, maar ook om met eigen ogen te zien wat zich daar allemaal afspeelde. Ik loop al een tijd rond met een idee voor een film over de reis van Achmed, een neef van Amir; zijn reis van Syrië naar hier. Dat verhaal is zo hartverscheurend mooi. Het gaat niet over oorlog, niet over politiek, maar over vriendschappen die kunnen ontstaan in dit rare, absurde, soms gruwelijke en soms wonderschone leven.'

Ja, het is een breuk met haar werk van de afgelopen jaren. Hartenstraat. Verliefd op Ibiza. Brasserie Valentijn. 'Als actrice vind ik het nog steeds leuk om in romkoms te spelen. Zulke films moeten juist in deze tijdens gemaakt worden. Als regisseur heb ik het afgelopen jaar wel nee gezegd tegen twaalf commerciële films, omdat mijn hart daar nu niet ligt. Ik vind dat ik als maker de plicht heb om wat ik heb gezien en meegemaakt te delen met een groter publiek, om de mensen die ik heb ontmoet een gezicht te geven.'

'Zal ik je eens iets vertellen?', zegt ze ineens. 'Ik stond op het Centraal Station in Amsterdam tijdens het Nederlands Filmfestival, in een oranje T-shirt en een lelijke stinkjoggingbroek mensen op te vangen, zonder make-up, en daar kwam ik elke avond mijn collega's uit de film tegen, in galajurken en in pakken, op weg naar de trein naar Utrecht. 'Wat doe jij nou hier, zeiden ze, moet je niet mee? Ik had alles afgezegd, op één talkshow na, waar ik zou praten over een commercial die ik had gemaakt. Ik zat daar, heel onrustig omdat ik wilde opstaan en zeggen: jongens! De wereld staat in brand. Daar moeten we dingen over maken. Ik heb het uiteindelijk toch niet gedaan. Op de première van Brasserie Valentijn wel. Daar heb ik, keihard jankend, gezegd: 'Terwijl wij hier lekker staan in onze mooie jurken, worden er mensen uit de zee gevist die alles kwijt zijn.'

Heb jij het altijd in je gehad om mensen te helpen die het minder goed hebben dan jij?

'Als kind fantaseerde ik over hoe het zou zijn als in Nederland opnieuw oorlog zou uitbreken. En hoe ik dan bij het verzet zou gaan en omringd zou worden door een grote groep mensen die net als ik de wereld een beetje beter wilden maken. Nu weet ik dat die groep niet zo groot is als je hoopt. Ja, er is iets in beweging. Er zijn veel mensen naar Griekenland gegaan. Er zijn Nederlanders die vluchtelingen in huis nemen, of regelmatig te eten vragen. Een lesbisch stel dat ik ken, is bevriend geraakt met een Syrische jongen. Dat is top. Soms komt hulp ook uit onverwachte hoek. Ik heb een vriendenclub die veel rechtser is dan ik ben, van wie er veel bij het corps hebben gezeten. Maar zij doen meer voor mijn vluchtelingenvrienden dan mijn acteursvrienden die een stuk linkser zijn.'

Mouayd en Sanne Vogel. Beeld Daniel Cohen

Je hebt laatst BN'ers benaderd met de vraag of ze zich willen laten fotograferen in een T-shirt met daarop in het Arabisch de tekst 'welkom'. Dat is misschien wel het makkelijkste wat ze kunnen doen.

'Vergis je niet. Je moet het namelijk wel aankunnen om vervolgens 'moffenhoer' naar je hoofd geslingerd te krijgen.'

Hoeveel mensen zeiden: nee, liever niet?

'Een paar. Er waren acteurs bij die zeiden: 'Sanne, super dat je dit doet, maar ik vind het niet zo handig voor mijn carrière om me uit te spreken over vluchtelingen.' Dan denk ik: dikke vinger, ik cast jou nooit voor een film, echt never nooit.'

Nog maar anderhalf jaar geleden was ze met haar broer in het Colosseum in Rome. Met een verwijzing naar de christenen die hier in de late oudheid nog voor de wilde dieren werden gegooid, zei ze tegen hem: ongelooflijk hè, dat het nog maar zo kort geleden is dat mensen zo onbeschaafd waren. Inmiddels weet ze: we zijn niets opgeschoten. 'Alleen zagen we het niet, omdat we in zo'n elitaire uithoek van de wereld wonen. Hoewel. Als je varkenskoppen ophangt bij vluchtelingenopvang, weet ik niet hoe lang we nog beschaafd zijn. Weet je, wat ik het afgelopen jaar heb gezien, heeft een stukje van mijn hart afgebroken. Maar dat is niet erg. Dit is de realiteit, hier leven we nou eenmaal in. Het enige dat ik kan doen, is uit liefde handelen en ervoor zorgen dat een paar mensen een beter leven krijgen. En misschien is dat wel genoeg.'

Deze week heeft Mooierd de sleutel gekregen van zijn containerwoning. Dat is een project in Amsterdam waar vluchtelingen en studenten, allemaal jonger dan 28, door elkaar wonen. Sindsdien loopt hij rond met een lach van oor tot oor rond. Volgens Sanne Vogel is het net alsof hij verliefd is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden