INTERVIEW

'Het is met geloven net als met pornografie'

Een veeleisende ontmoeting met een van de scheppers van veelgeprezen nerd-comedy The Big Bang Theory. Eric Kaplan heeft een filosofisch boek over de Kerstman geschreven. Maar waarom over de Kerstman?

Eric KaplanBeeld Ivo van der Bent

Setting: een kleine suite onder de hanenbalken van een platgetreden Amsterdams schrijvershotel, lage stoelen, kannen koffie op de salontafel - vermoedelijk leeg. Een koekje op een schotel is onaangeroerd. Uitzicht: geen. De interviewer klikt zijn recorder aan.

U ziet er beroerd uit. Gaat het een beetje?
Eric Kaplan, halflang ongekamd haar, ongeorganiseerd baardje, draadbril, zwarte trui, sneakers, auteur van Bestaat de Kerstman?, een in knalgeel kaft gestoken filosofisch onderzoek naar het begrip bestaan, onder kenners toch vooral een van de schrijvers van de cultserie The Big Bang Theory, de sitcom over twee hypernerds die alles van het higgsdeeltje weten, maar niks hebben met het echte leven, dat in de vorm van overbuurvrouw Penny natuurlijk voor permanente verwarring zorgt: 'Ik kon niet slapen. Ben vannacht maar door de stad gaan lopen. Heel stil. Mooi, die grachten van jullie.'

Jetlag?
'Los Angeles time. Geeft niks trouwens. Ik heb twee dagen voor Amsterdam. Waarom zou je dan in je bed gaan liggen? Dat kun je net zo goed thuis doen.'

U was verdwaald?
'Hopeloos, maar zonder dat het erg was. En ik ben thuis gekomen. Ik heb trouwens een van de producers een mailtje gestuurd: misschien moet Sheldon een keer naar een conferentie en dan verdwalen. En dat zijn vriendin Ami met hem mee is, en dat zij hem dan redt. Dat is drama. De hyperintelligente nerd verdwaalt in de stad, ondanks zijn plattegrond, zijn gps-smartphone en zijn naar eigen zeggen indianengenen. En zijn gewonere vriendinnetje lost het op. Comedy kan zo eenvoudig zijn.'

Al antwoord?
'Zo snel gaan die dingen niet. In LA slapen ze wel. En dan nog wordt het vast niks.'

Hij schenkt zijn gast koffie in. Comedywriter Eric Kaplan, de man die het leven van Sheldon en zijn vrienden bedenkt, heeft een boek geschreven.

'Een van de mannen die het leven van Sheldon bedenkt, en niet eens de belangrijkste, maar dat terzijde. Ik heb een boek geschreven en het blijkt zomaar over de Kerstman te gaan. De Kursjtmaan. Maar ik ben in de war. Wat is het verschil tussen de Kerstman en Sinterklaas?'
Eh, hebt u even? Recorder uit.

Intermezzo. Eric Kaplan, in 1971 geboren in de wijk Flatbush, Brooklyn, hartje New York, groeit op in wat hij noemt een 'stil en droevig' Joods gezin. Zijn moeder is biologielerares, zijn vader advocaat. Acht jaar voor hij ter wereld komt, heeft het echtpaar Kaplan zijn eerste kind verloren, ook een zoon. Onbenoemde rouw bepaalt de sfeer thuis. Over de dode broer wordt niet gepraat.
Eric is een stil en allenig kind, eigenlijk vooral geïnteresseerd in boeken. Buiten komt hij nauwelijks. Hij ontdekt de filosofie.
Einde intermezzo. Recorder aan.

Eric KaplanBeeld Ivo van der Bent

'Ik ervoer het leven door erover te lezen', zegt hij. 'Ik wist niks van kleren, van rock 'n' roll, van emoties, van mijn eigen lichaam. Ik wist alleen hoe je kon denken. Al dat andere heb ik eigenlijk allemaal pas ontdekt toen ik trouwde en een eigen gezin stichtte. En ik leer nog steeds. Bijvoorbeeld dat je bij een interview geen teenslippers kunt dragen. Dat is onbeleefd.'

Hoe wordt een jongetje uit een stil en droevig gezin een succesvol comedy writer die schreef voor alles van David Letterman tot The Simpsons en Futurama, tot nu The Big Bang Theory?
'Mijn vader is ondanks alles een heel grappige man. En op school ontdekte ik dat ik leuk kan zijn op papier. Ik ging dan wel wijsbegeerte studeren, vooral oosterse filosofie, maar ik wist allang dat ik vooral geen stoffige professor moest worden. Ik heb mezelf bij Letterman in New York naar binnen geschreven. Dat is 18 jaar geleden en het gaat eigenlijk maar door.'

Niet eenzaam meer?
'De andere aspecten van het leven heb ik eigenlijk pas ontdekt nadat ik trouwde. Kleren, smaak, gevoelens, seks. Iemand zei eens tegen me: jij kleedt je als iemand die het geen reet kan schelen hoe je eruitziet. Maar dat was niet zo. Ik wist gewoon niks van kleren. Nu is dat allemaal anders. Ik leer. Ik weet nu dat Jay Z een rapper is, en geen tikfout. Ik heb vrienden die meer van het leven begrijpen.'

Ik kwam eigenlijk voor een ander gesprek. Hoezo een filosofische verhandeling over het bestaan van de Kerstman?
Kaplan leunt achterover, voet op de bijzettafel, en valt in de groef. Dat het allemaal begon met Ari, zijn zoontje, die naar de New York Zoo wil. Of zijn vriend Schuyler mee mag. Dat hij als vader Tammi belt, de moeder van Schuyler. En dat die tegen het dierentuinplan is. Omdat, en dan komt het, daar rendieren te zien zijn.

Wat is er mis met rendieren? Rendieren horen bij de Kerstman. En Ari gelooft daar als Joods jongetje niet in, in die hele Kerstman. Maar Schuyler wel, en dat moet zo blijven, vindt zijn moeder. En dus mag Schuyler niet met Ari naar de Zoo.

Kaplan: 'Ik was verbluft. Deze moeder was bereid de vriendschap van haar zoon met een echt bestaand persoon op te geven ten behoeve van de relatie met iemand van wie ik aannam dat hij niet echt is.'

Voer voor psychologen.
'Nee, juist niet. Voer voor filosofen. Ik dacht namelijk meteen: hoe weet ik eigenlijk dat de Kerstman niet bestaat? Waarom is dat wel waar, en wat Tammi verzint niet?'

Nou, omdat het een verhaal is. Een mythe.'Een geloof. Dat misschien niet rationeel is. Maar best waar kan zijn. Ik kom mensen tegen die in Jezus geloven. Of in Mohammed of wat dan ook. Het arbeidersparadijs, als het communisten zijn. Ik geloof daar niet in. Maar moet ik dan meteen concluderen dat het allemaal idioten zijn?'

Niet dan?
'Ik denk dat een beschaafd gesprek over de rand van bestaan en niet-bestaan veel interessanter is. Over dingen die niet zo tastbaar zijn als een steen, maar desalniettemin werkelijk. Daar zijn er een hoop van.'

Voer voor filosofen dus.
'Filosofie is een survival skill geworden. Iedereen propt de hele dag van alles in ons hoofd. Goedbedoeld. Of met kwade intenties. Filosofie is een methode om intellectueel en moreel een balans te vinden. Het geeft je gereedschap om te bepalen wanneer nadenken zin heeft. En wanneer nie...'

De kamerdeur zwaait open. Een gerant komt binnen met een dienblad vol kopjes en een nieuwe kan koffie. Recorder gaat uit. Kaplan haalt zijn zwarte sneaker van de tafelrand. Staart tot het voorbij is wat voor zich uit.

Gerant vertrekt. Recorder gaat weer aan.

Right. Verwarrend is het wel. Hier zit een van de schrijvers van een heerlijke maffe comedyserie te peinzen over de Kerstman. Hij schreef er een, met permissie, wat taai boekje over. Leuk hoor: een theorie over wat waar is en wat niet en de relativiteit van dat alles. Maar waarom gaat dit niet gewoon over comedy en de realiteit? Waarom is titel niet Bestaat The Big Bang Theory? Of desnoods Bestaat Sheldon?

'Vind je het boek niet leuk?'

Jawel, maar het zou veel losser kunnen, grappiger, slimmer ook.
'Oef. Er zitten wel grappen in hoor, die heb je hopelijk gezien? En ik vind het persoonlijk nogal hilarisch om met de Kerstman te beginnen en te eindigen bij Wittgenstein.

'En ja: een boek over Sheldon zou commercieel slimmer zijn, maar ik weet niet wat dat zou worden. Ik zou het moeten schrijven en dan kunnen we vergelijken. We zullen het vooralsnog maar gewoon moeten doen met de Kerstman.'

Goed, dan maar meteen: bestaat de Kerstman?
'Het korte antwoord is: ja. Het lange antwoord is mijn boek, want het gaat meer over die vraag dan over het antwoord. Ik denk dat ook dingen die we overduidelijk zelf verzinnen echt bestaan, en we omgekeerd niet de vinger op sommige dingen kunnen leggen terwijl ze wel echt zijn. Er is geen universeel criterium voor bestaan en niet bestaan.'

Misschien bestaat de Kerstman wel, maar kan ik hem niet vinden als ik hem zoek? Of is hij onzichtbaar? Of, las ik ook, zijn er elfen die mijn ontmoeting met de Kerstman weer uit mijn brein wissen?
'Alles draait om de vraag: wat is echt? Ik denk dat je dat niet hard kunt vaststellen.'

Eigenlijk had ik maar één vraag in mijn opschrijfboekje: als de Kerstman bestaat, bestaat Sheldon dan ook?
'Sheldon is een hyperintelligente jongen die alles van natuurkunde weet en volledig verloren is in alle andere aspecten van het leven. Een extreem dus, maar er zit iets van Sheldon in ons allemaal. En dus denk ik dat hij wel bestaat.'

Ik bedoel meer: The Big Bang Theory is een verhaal dat jullie schrijven en filmen. Fictie. Net als de Kerstman. Bestaan de hoofdpersonen dan wel of niet?
'Ik worstel daar behoorlijk mee, maar vooral vanwege de fans. Ik kom mensen tegen die echt heel boos waren toen Sheldon tegen alle verwachtingen in via een datingprogramma eindelijk een vriendinnetje vond, de neuropsychologe Ami. Dan denk ik: je bent niet goed wijs, hé, het is maar een personage in een televisieserie hoor. Een verhaaltje, mensen, en als het je niet aanstaat, dan schrijf je lekker zelf een serie over een Sheldon zónder vriendinnetje.'

Maar zo werkt het niet?
'Het is net als met pornografie. Waarom zou je er naar kijken, je kunt het zelf ook allemaal verzinnen. Maar het voelt toch beter als het van buiten komt. Helden die van buiten komen, hoe fictief ook, beroeren ons meer dan helden die van binnen komen.'

Helden?
'Sheldon is, hoewel tamelijk gek en ongesocialiseerd, kennelijk een rolmodel voor mensen die een leven zonder romantiek of seks leiden en alleen maar over formules en natuurkunde nadenken. Je moet hem zien als de verpersoonlijking van angsten en verlangens van kijkers. De wereld draait niet om kennis, de wereld draait om angsten en verlangens.'

Dat klinkt wel heel diepzinnig allemaal. Praat het scriptteam er zo over?
'Ben je gek, nee hoor. Juist niet. Zelfs niet bij de koffie. We bedrijven een ambacht: lachwekkende verhalen vertellen. We zijn niet eens grappig, het is ons werk. Wat werkt en wat niet, dat is de vraag. Hoe krijgen we Hawking erin? Kunnen we iets met tijdreizen? Dat is een proces van schrijven, schaven en herschrijven. Eerst met het team aan een lange tafel. Daarna met de acteurs aan een nog langere tafel. Dan met live publiek. Dan in de montage. Het moet altijd beter.'

Waarom is The Big Bang Theory eigenlijk comedy? Op papier is het drie keer niks: een paar nerds in een studentenkamer, met een meisje tegenover hen op de gang.
'Comedy gaat over tegengestelde opvattingen over dezelfde realiteit. In dit geval gaat het over de mismatch tussen intellect en het echte leven. Die jongens begrijpen het universum wel, maar elkaar en hun sociale leven totaal niet. Dus breken ze voortdurend de sociale normen, wat lachwekkend is. Sheldon stormt in zijn onderbroek de kamer binnen en stelt vast dat er niemand zo slim is als hij. Dat hoort niet, maar als kijker vergeef je het hem toch. Het is spelen met de regels, altijd.'

Ideaal speelterrein voor een filosoof, zou ik denken.
'Laat ik het dan anders zeggen. Ik wilde een boek dat in de realiteit wortelde. Mijn zoon Ari is echt, zijn vriend Schuyler is echt, diens moeder Tammi ook. Ik ben echt. Het verhaal van de Kerstman is echt. Wittgenstein heeft echt bestaan, en zijn boeken kun je lezen. Allemaal echt. Ik geloof niet dat je met fictie even diep op serieuze vragen in kunt gaan.'

Sommige fictie kan dat wel.
'De mijne niet. Ik geloof het gewoon niet. Als ik bij jou kom met een dilemma, zeg: moet ik wel of niet gaan trouwen? Dan wil ik niet dat je een verhaaltje begint: over een eendje in een sloot en nog een eendje. Man, hou op, denk ik dan: kom terzake. Moet ik trouwen of niet? Wat is er voor en wat is er tegen?'

... zei de fictieschrijver.
'Ik houd vooral van non-fictie die op fictie lijkt. Ik las net een stuk in The New Yorker van Patty Marx, die met steeds vreemdere huisdieren naar restaurants en musea gaat omdat ze daar een huisregel hebben dat sommige mensen met een fobie hun troostdier mogen meenemen. Emotional Service Animals, heet dat. Waanzinnig. Ik had dat graag verzonnen voor de show. Maar het stond dus al in de krant. Helaas.'

De fotograaf arriveert. De recorder blijft lopen. Dat is maar goed ook.

In de deuropening, bij het weggaan. Aftiteling loopt inmiddels.

Wat vindt u eigenlijk van iemand als de bioloog Richard Dawkins, die een ware kruistocht voert tegen religie?
'Ik begrijp daar niks van. Hoe kun je rationaliteit beter vinden dan geloof? Er is geen wet in het universum die dat dicteert. Je mag het denken en zeggen, maar het is geen natuurwet.'

Dawkins zegt: geloof ontneemt mensen de ruimte om zelf na te denken en te beslissen.
'Dat is erg als je dat belangrijk vindt: zelf nadenken en zelf beslissen. Maar waarom is iets belangrijk? Genen willen zichzelf vermenigvuldigen, zegt Dawkins ook. Kennelijk, maar waarom weet niemand.'

Biologie gaat niet over waaróm, maar over hóé.
'Mensen moeten een doel hebben. In hun dag. In het leven. Ik moet bepalen waarom ik het een wel wil en het ander niet. Waarom ga je kamperen in de bergen? Afzien is dat. En trouwens: als je op reis gaat, kom je toch weer thuis, dus waarom al dat gedoe?'

Nou?
'Voor de reis, het avontuur, de waanzinnige vergezichten, je lekker voelen. De ervaringen dus, die geven de betekenis.'

Daar zit ook alle strijd om Darwin en evolutie. Doelloos, huiveren de tegenstanders.
'Fossielen liegen niet: dinosaurussen hebben bestaan, evolutie is een realiteit. Maar de fossielen gaan ons nooit vertellen hoe we moeten leven.'

God wel?
'Soms. Voor sommige mensen. En voor anderen Sheldon of Homer Simpson.'

Of de...
'...de Kerstman, yeah right.'

Einde. Reclameblok.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden