BOEKRECENSIEOp weg naar de Hartz

Het is gedaan met de spielerei in de compromisloze nieuwe roman van Wessel te Gussinklo ★★★★★

In het nieuwe deel van zijn romancyclus cirkelt Wessel te Gussinklo bijna als een roofdier om zijn hoofdpersonage Ewout heen. In een compromisloze, striemende stijl wordt diens persoonlijkheid blootgelegd.  

Beeld Silvia Celiberti

Een van de literaire hoogtepunten van 2019 was De hoogstapelaar. Het derde deel van de romancyclus van Wessel te Gussinklo (1941) werd lovend ontvangen, won de Bookspot Literatuurprijs, de Zeeuwse boekenprijs en stond op de shortlist van de Libris Literatuurprijs. Op benevelende wijze beschreef Te Gussinklo de getroebleerde binnenwereld van de 17-jarige Ewout Meyster, een vervelend ventje, met zijn stoerdoenerij en gesnoef, maar aandoenlijk ook, zo onzeker en nerveus. We zijn nog maar nauwelijks bekomen van zijn avonturen (die gevaarlijke jongens die hem achternazaten! Die verboden kleren in de la! De depressies!), gevat in doordenderende zinnen en bezwerende formuleringen, of daar is het volgende deel al.

In Op weg naar De Hartz zien we Ewout terug en zijn problemen zijn er niet minder op geworden. Wel is hij een toontje lager gaan zingen. Dat is te danken (of te wijten) aan ene professor Somsen, die zich als een mentor heeft ontfermd over de inmiddels 19-jarige Ewout. Ongelooflijk vindt Ewout het dat een belangrijk man als Somsen – zo’n ‘grote persoonlijkheid’, met ‘een krachtig en markant gezicht’, een geleerde die lezingen geeft in Brussel en Straatsburg, die contacten heeft met ministers en wetenschappers – interesse toont in hém, iets ziet in hém, Ewout.

Ja, Ewout is getalenteerd, meent Somsen, en superintelligent. Maar ook kwetsbaar, ‘bedreigd’ en zelfs geestelijk ziek. Feilloos doorziet hij Ewouts maniertjes: ‘Zoals jij doet, zoals jij je gedraagt: al die opzichtige houdinkjes en fratsen, die aanstellerij.’ Stoppen moet hij daarmee. ‘Het is allemaal uiterlijk vertoon waar je niets aan hebt, dat meteen weer wegwaait – strikken en linten om lucht’, zegt Somsen. ‘Inhoud moet je hebben, kennis, inzichten en overtuigingen. Dan heb je een vaste greep op de wereld en op jezelf en anderen, begrijp je?’

Ha, daar is dan eindelijk de vaderfiguur die Ewout zo miste, streng, imponerend en zorgzaam. Iemand die zo’n jongen de waarheid zegt, dat werd tijd. Niet de hele dag in bed liggen, maant Somsen, en aardig zijn tegen je moeder. Je school afmaken. En Ewout luistert nog ook, halleluja!

Vertelraam

Te Gussinklo heeft een effectief vertelraam opgetrokken: de hele Somsen-periode is een terugblik. Op het moment van vertellen is Ewout een paar jaar ouder, in de 20, en wanhopiger dan ooit. ‘Niets bereikt, niets gedaan, geen studie, geen vak of prestaties; wilde boeken schrijven, romans – híj… ach!’ Hij voelt zich een verliezer nu hij rondhangt op De Hartz, een landgoed waar een hogeschool voor geesteswetenschappen en wijsbegeerte zit en waar hij wordt omringd door succesvolle studenten en docenten. Terwijl hij daar slechts is op uitnodiging van Meindert. Ja zelfs die oude vriend, met zijn ‘lodderige ogen’ en ‘te grote hoofd’, is hem voorbijgestreefd. Ewout heeft geen greintje zelfvertrouwen meer.

De tijd met de veelbelovende Somsen heeft hem dus geen goed gedaan. Maar waarom niet? Wat is er voorgevallen? Wat wordt bedoeld met ‘het bedrog’ en ‘de leugen’? Zo wordt spanning opgeroepen die de lezer voortstuwt, zeker als die steeds meer signalen krijgt dat Somsen niet is wie hij pretendeert te zijn… En dan wordt er ook nog eens gesproken over een grote liefde, ene Sylvia. Wie Ewout inmiddels een beetje kent, houdt zijn hart vast. Ewout en een meisje?! O, als dát maar goed gaat.

Kreeg Ewout in De hoogstapelaar nog amper weerwoord, in Op weg naar De Hartz confronteert Te Gussinklo hem met personages die over van alles een mening hebben. Dat levert boeiende passages op over literatuur, psychologie en esoterie, maar bovendien maakt het Ewout interessanter: het is gedaan met de spielerei, hij moet zich nu staande houden zonder zijn schare gedienstige bewonderaars. Alleen is hij nu, tussen mensen die minstens net zo slim zijn als hijzelf. Kan hij dat aan?

Diepere gronden

Was de obsessie voor imago en uiterlijkheden in De hoogstapelaar nog enigszins oppervlakkig, nu staat er voor Ewout meer op het spel: een antwoord op de vraag hoe te bestaan met jezelf, ‘hoe te bestaan tussen het vele, het zinloze andere’. Maar ook zijn ontplooiing en de verwezenlijking van een diepe wens: Ewout wil zielsgraag een roman schrijven om ‘het wolkachtige aanwezige’ in hem een stem te geven, om ten langen leste waarachtig te zijn.

Zo worden de diepere gronden van Ewouts persoonlijkheid blootgelegd. Te Gussinklo cirkelt om zijn hoofdpersoon heen, als een roofdier bijna, om te achterhalen hoe hij functioneert, en onderwerpt hem daartoe aan allerlei moeilijkheden: een problematische liefde, complexe seksualiteit, de afwijzing van zijn eerste roman en boven alles de huiveringwekkende indoctrinatie door professor Somsen, die Ewout stript van alle eigenschappen die hem ooit tegen de wereld beschermden, hem afbreekt tot er bijna niets meer van hem over is. Dat het ditmaal menens is, toont Te Gussinklo ook in zijn stijl, die meer dan ooit compromisloos, striemend en afmattend is. Opdat je voelt hoe het is om Ewout Meyster te zijn, tot op het bot.

Beeld Koppernik

Wessel te Gussinklo: Op weg naar De HartzKoppernik; 472 pagina’s; € 24,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden