Interview

'Het is al moeilijk genoeg om naar het theater te komen en te werken'

Een kwetsbare Hamlet en een piepjonge Q in de laatste Bond-film. Ben Whishaw ( 35 ) wordt vaak dwars gecast. Nu is de aanstormend megaster te zien als fragiele boer in Ivo van Hoves The Crucible.

Beeld NYT

Ben Whishaw ziet er niet uit als Ben Whishaw. In de nok van het Walter Kerr Theater (vanaf de straat kruip door, sluip door bereikbaar via afstapjes, een kelder, een lange gang met grimeuses, en dan een reeks steile trappen die eindigen bij een minuscule kleedkamer) zit de Britse acteur voorovergebogen op een klapstoeltje, zijn smalle schouders gehuld in een ruime houthakkersblouse, de broek vastgesnoerd met een riem op het eerste gaatje. Zijn gezicht gaat schuil achter een donkere plukbaard. Zijn nagels hebben zwarte randen.

Zal hij herkend worden, als hij na afloop van het gesprek een beanie over zijn uitzinnige haardos trekt en in de straten rond Broadway op zoek gaat naar iets te eten?

Laten we het zo stellen: de acteur, bekend van uiteenlopende rollen zoals de jonge nerdy gadgetspecialist Q in de Bond-film Skyfall, de verwilderde geurspecialist en seriemoordenaar Jean-Baptiste Grenouille in Perfume en de intellectuele working-classjournalist Freddy Lyon in de tv-serie The Hour, loopt vandaag meer kans een dollar in zijn handen gedrukt te krijgen dan pen en papier plus een verzoek om een handtekening.

The Crucible

Ben Whishaw, door The New York Times uitgeroepen tot 'een van de meest gevierde acteurs van zijn generatie', vertolkt op dit moment een van de hoofdrollen in The Crucible, een toneelstuk van Arthur Miller uit 1953, nu geregisseerd door Ivo van Hove. The Crucible vervolmaakt het ongekend succesvolle seizoen van Van Hove in New York ('Broadway's man of the moment', aldus The Washington Post). Eerder waren View from the Bridge, óók van Miller, en het veelbesproken Lazarus - in samenwerking met David Bowie, die kort na de openingsavond overleed - te zien in New York, maar The Crucible is de eerste regie van Van Hove die op Broadway in première gaat.

Over een heksenjacht gaat het stuk. In het kort: een kortstondige affaire tussen boer John Proctor en het 17-jarige dienstmeisje Abigail Williams is de brandstof voor een heksenproces - dat in 1692 daadwerkelijk plaatshad in Salem, Massachussets. Proctor wijst Abigail af. Wanneer zij met een groep leeftijdsgenootjes naakt dansend rond een vuur in het bos betrapt wordt, wijst zij - uit lijfsbehoud en vergelding - naar dorpsgenoten, onder wie Proctors echtgenote Elizabeth. Zij zouden de ziel van de meisjes hebben bezeten. Een hetze volgt, waarbij zo'n achttien mensen worden opgehangen en - zonder dat Abigail het zo bedoelde - ook John Proctor de dood vindt.

Zonder uitzondering is de rol van John Proctor vertolkt door viriele types met een voorliefde voor de sportschool. Denk: Richard Armitage, Liam Neeson, Daniel Day Lewis. Nu speelt Whishaw, met zijn jongensachtige voorkomen, deze rol. De acteur die wordt geprezen om zijn 'kwetsbaarheid, sensitiviteit, charme'. Of om zijn 'faun-achtige houding en ogen als schoteltjes'.

Ben Whishaw

1980 Geboren in Clifton, Bedfortshire
2004 Breekt op 23-jarige leeftijd door met de titelrol in Hamlet, in regie van Trevor Nunn in The Old Vic in Londen. Nominatie Oliver Award voor Beste Acteur.

Film
Keith Richards in Stoned (2005), Jean-Baptiste Grenouille in Perfume (2006), Sebastian Flyte in Brideshead Revisited (2008 ), John Keats in Bright Star (2009) en Q (foto links) in de Bond-films Skyfall (2012) en Spectre (2015).

TV
Ben in Criminal Justice (2008), Freddie Lyon in The Hour (2011/12) en Danny in London Spy (2015).

Theater
In Dostojevski's De Idioot (2008) en Euripides' Bacchanten (2015).

Whishaw was de stem van Paddington in de gelijknamige film uit 2015 en is binnenkort te zien als het hologram in Tom Tywker's A Hologram for the King naar de roman van Dave Eggers. Hij woont in Londen en is getrouwd met componist Mark Bradshaw.

De setting

Whishaw (35) keek er zelf ook van op, zegt hij in zijn kleedkamer, met een zoekende bedachtzaamheid en handen die altijd druk zijn: ze wrijven over zijn kin, plukken aan zijn baard, kriebelen aan zijn wang. 'Maar juist omdat het ongebruikelijk is, is het voor mij aantrekkelijk. En ik heb John Proctor eerder gespeeld, weirdly enough: op school, toen ik 15 was. Dus waarom zou ik me nu ongeschikt voelen voor deze rol, terwijl ik als tiener dacht: yeaaah, I can do that? Waarom leggen we ons als we ouder worden beperkingen op, of hebben we het gevoel dat anderen ons die opleggen?'

The Crucible, stelt Whishaw, is bovendien nog niet op veel verschillende manieren uitgevoerd. 'Het is vaak gespeeld, maar altijd min of meer op dezelfde wijze. Dus je kunt er eens iets anders tegenaan gooien en kijken hoe het stuk reageert. Goede stukken kunnen nieuwe interpretaties aan en op een nieuwe manier tot je spreken.'

Wat in elk geval anders is: de setting. Bij Van Hove speelt The Crucible zich af in een anonieme ruimte, die dienstdoet als klaslokaal, huiskamer of rechtszaal. De meisjes, onder aanvoering van Abigail, dragen een schooluniform, de rest van de (sterren-) cast gaat gehuld in moderne kleren. Zwarte en witte acteurs bevolken het toneel, onder wie Sophie Okonedo (Hotel Rwanda) als Elizabeth en Saoirse Ronan (Atonement, Brooklyn) als Abigail.

Er zijn magische projecties op een schoolbord. Er zweeft iets door de lucht. Er scharrelt een wolfshond over het podium. Maar ondertussen blijft Van Hove trouw aan de toneeltekst.

De Cijfers

Harde cijfers, daar gaat het op het commerciële Broadway natuurlijk óók om. Net zoals bij films de kaartverkoop in het openingsweekeinde als graadmeter geldt, wordt bij Broadway-shows bekendgemaakt hoeveel ze in het laadje brachten met de eerste opvoeringen - soms met onmiddellijke stopzetting van de productie tot gevolg. Ivo van Hove's The Crucible mag blijven. Het stuk presteerde financieel het best van alle producties die begin van de lente op Broadway in première gaan. Het stuk bracht 538.709 dollar binnen met de eerste zeven previews - 'veelbelovend', aldus een publiciteitsmedewerker.

Wat voor man heb je van John Proctor gemaakt?

'Hij is geen rechttoe rechtaan held, zoals hij vaak wordt voorgesteld. Net zo min als Abigail ronduit slecht is. Proctor is een fenomenaal vat vol tegenstrijdigheden. Hij lijdt aan cognitieve dissonantie. Hij houdt er strikt morele en religieuze opvattingen op na, maar koestert ook gevoelens voor dat meisje. Dat conflict probeert hij op te lossen door zichzelf voor te houden dat het vreemdgaan eenmalig was, een klein deel van een leven waarin hij verder niks fout heeft gedaan. Hij heeft geïnternaliseerd dat het oké is. Maar het is niet oké. Het keert terug. Om hem op een afschuwelijke manier te achtervolgen.'

Miller schreef The Crucible in 1953 als antwoord op de heksenjacht op communisten onder McCarthy. Welke waarde heeft het stuk nu?

'Ik had verwacht dat het stuk wat gedateerd zou zijn, maar toen ik de tekst opnieuw las, zag ik hoe krachtig het is als je het op een juiste manier weet te ontsluiten. Het briljante van Ivo is dat hij het stuk ontdoet van alle overbodigheden, totdat enkel de rauwe bestanddelen resteren van wat zich tussen mensen afspeelt. Wanneer je The Crucible elke avond speelt, is er altijd wel een lijn in het stuk te vinden die overeenkomt met wat er die dag is gebeurd.'

Bijvoorbeeld?

'Het was onmogelijk dit stuk vorige week dinsdag te spelen zonder aan de aanslagen in Brussel te denken. Aan hoe religie mensen tot moord drijft, tot fanatieke bloeddorst.

'Proctor is een man van het geloof. Net als de andere personages in The Crucible leeft hij in een systeem dat enkel zwart of wit tolereert. 'Je bent voor of tegen dit gerechtshof, er is geen weg tussen', zegt rechter Danforth. Die dingen raken aan wat er gebeurt binnen IS, binnen religie. Maar ook aan Amerika nu, het extreme moddergooien tijdens de Republikeinse voorverkiezingen en de mores van Donald Trump. Het gaat over hoe mensen omgaan met binair denken. Zonder diepgang of nuance.'

Beeld epa

In jullie opvoering zitten geen concrete verwijzingen naar de actualiteit.

'Dan zou een stuk niet meer kunnen ademhalen, dan zet je het op slot. Wat zo goed is aan Ivo's werk - en wat ik zelden meemaak - is dat wanneer een personage op het podium stapt, je nauwelijks aanwijzingen krijgt voor hoe je over hem moet denken. Kleding, rekwisieten, decor, hij heeft alles teruggebracht tot het basale. Heel ongebruikelijk. Het deed me beseffen hoe didactisch veel werk is: je gaat zitten en weet onmiddellijk: hij is goed, zij is slecht. Het maakt Ivo's werk ongelooflijk spannend, omdat alles kan gebeuren. Al kan het ook provocerend zijn, als je als publiek niet weet waar je aan toe bent.'

In Nederland kijken we daar nog nauwelijks van op. Is de theatercultuur in Engeland of Amerika zo anders?

'Absoluut! Katie Mitchell, een geweldige regisseur die vooral op het vasteland van Europa werkt omdat de critici in Londen haar niet lusten, zei eens dit: omdat Engeland de oorlog heeft gewonnen, heeft het alles bij het oude kunnen laten. De Engelsen zijn niet door hetzelfde proces gegaan als de rest van Europa, dat haar cultuur heeft moeten herijken - kunst, filosofie, de politiek. Het Engelse theater is niet wezenlijk anders dan in 1945 en in Amerika is het vaak ook tamelijk klassiek. In Engeland ziet men theater vooral als vermaak, niet als een plek waar je serieuze ideeën opdoet. Dat is behoorlijk frustrerend, hoewel het langzaam begint te veranderen.'

Langford

Whishaw zelf groeide op in een omgeving die niet buitensporig veel met kunst had. In het stadje Langford, een uur verwijderd van Londen. Zijn ouders, werkzaam in de cosmetica en de informatietechnologie, namen hem wel mee naar theater. 'Maar misschien eens per jaar. En dan alleen naar musicals en pantomime.'

De liefde werd aangewakkerd op een jeugdtheaterschooltje, waar hij als jonge puber elke zondag heenging. 'Het was een geweldige en vormende ervaring. Rory, de oprichter, nam het enorm serieus; hij liet ons ambitieuze stukken spelen en troonde me mee naar de vreemdste voorstellingen. Op mijn 14de zag ik Sarah Kane's Blasted, een schokkend stuk dat de voorpagina's haalde omdat er een man in figureert die een baby opeet. Na afloop vroeg Rory steevast: En wat denk jij ervan, Ben?'

23 was hij, en nog maar net afgestudeerd aan de Royal Academy of Dramatic Art, toen hij de rol van Hamlet op zich nam in The Old Vic in Londen. Het was een doorslaand succes. Toen al roemden de recensenten zijn rauwheid, gevoeligheid, transparantie en 'nail-biting intensity'.

Een kwetsbare Hamlet, een piepjonge Q, een fragiele John Proctor. Je wordt vaak tegendraads gecast, als een breuk met een traditie. Zoek je dat op?

'Ik heb lange tijd niet zulke bewuste keuzen gemaakt. Ik was blij met de kansen die ik kreeg en soms neem je gewoon een rol aan die je wordt aangeboden, want het is werk. Het is vaak best willekeurig. Nu kies ik wel geregeld onwaarschijnlijke dingen, of rollen waarvan ik niet zeker weet of ik het kan. Dat maakt het leven de moeite waard. Ik heb zulke uitdagingen nodig.'

Wat als er een gewone heldenrol voorbijkomt?

'Nou, ik denk niet dat ik daar ooit voor word gevraagd, ik val fysiek niet in die categorie. Maar ik zou ook niet weten wat heroïsch is. Ik heb nog nooit een man ontmoet die dat is. Helden bestaan niet, er bestaan hooguit heldhaftige situaties.'

Wordt The Crucible een springplank naar een Amerikaanse carrière?

'O god! Zo zou ik nooit denken. Nee, nee, nee. Ik denk gewoon: het is fantastisch dat ik hiervoor ben gevraagd en daarna zie ik wel verder.

Amerikaanse kranten lijken er al een voorschot op te nemen. Je komst naar Broadway wordt overal toegejuicht.

'Ik probeer het niet te lezen en er niet naar te kijken. Omdat... Ik weet nog dat ik me precies zo voelde toen ik Hamlet deed: de ruis na de recensies, allerlei mensen die je daar op aanspreken. Het is al moeilijk genoeg om elke dag naar het theater te komen en je werk te doen. Vooral als je in een stuk staat dat zo in de aandacht staat. Nuchter blijven en op je werk concentreren. Dat is alles wat je kunt doen. Ik tenminste.'

The Crucible gaat vanavond in première in het Walter Kerr Theatre in New York. T/m 17/7.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden