Interview

Het is aan jou of je het serieus neemt of niet

Beroepsprovocateur Peter Greenaway schopt tegen Russische schenen met zijn biopic over de legendarische Sovjetcineast Sergej Eisenstein.

Peter Greenaway: 'Er worden in Nederland verschrikkelijke films gemaakt. Bourgeois, anekdotisch en saai.' Beeld Cigdem Yuksel

In principe kan regisseur Peter Greenaway naar het Moskou Film Festival. Zijn Eisenstein in Guanajuato wordt er vertoond deze week. Maar erg verstandig zou het niet zijn, stelt de Britse, in Nederland woonachtige regisseur. 'Ik kreeg van verschillende kanten het dringende advies niet te gaan.'

Dat is niet zo vreemd. Eerlijk gezegd: het is al een klein wonder dat zijn barokke soort-van-biopic over de Russische regisseur Sergej Eisenstein (Pantserkruiser Potjomkin, Oktober), er überhaupt te zien is. Zijn film concentreert zich op de tien laatste dagen die een van 's werelds grootste filmregisseurs in Mexico doorbracht. Volgens Greenaway lag de Rus toen voornamelijk in een enorm tweepersoonsbed met zijn Mexicaanse gids, die hem ontmaagt met behulp van olijfolie.

'Het is een symmetrische film', vertelde hij bij de internationale première in Berlijn aan een groep journalisten. 'Precies in het midden plant zijn minnaar een rode vlag in de aars van de grootste filmregisseur ooit.'

Eisenstein in Guanajuato

Lees hier de viersterrenrecensie van Eisenstein in Guanajuato. 'Een vermakelijk, flamboyant drama.'

Hij komt uit het land van Monty Python, benadrukte hij nog. Maar een Russisch nationaal icoon dat verwikkeld is in expliciete seks, met erecties vol in beeld: dat is nogal wat voor een land waar homoseksuele propaganda officieel verboden is. Nu, een maand of vier later in Amsterdam, vertelt Greenaway dat niet alle Russen daar de humor van inzagen. 'Ik ben nog niet in mijn gezicht geslagen, maar ik heb behoorlijk wat haatmail gekregen. 'Hoe durf je onze held zwart te maken?' Maar volgens mij hebben we een heel positieve, pro-Eisensteinfilm gemaakt. Het is een geweldige vent, toch? Bovendien: als de Russen hem zo geweldig vinden, waarom wordt hij daar dan niet geëerd? Waar zijn de films, de televisieseries?'

De 73-jarige schilder, cineast en beeldend kunstenaar Greenaway geeft geen interviews: een gesprek met hem is eerder een kruising tussen een optreden en een college. In het Amsterdamse café Stanislavski doet hij denken aan de tijd dat filmregisseurs nog met 'u' en 'meneer' werden aangesproken.

Hij heeft enkele stokpaardjes waarmee hij voortdurend probeert te ontregelen. 'Cinema is dood', zegt hij bijvoorbeeld, in dat keurige Oxford-Engels van hem. '3D is tijdverspilling.' 'Bijna alle mensen zijn visueel analfabeet.' 'Geen kunstenaar maakt nog iets interessants na zijn 80ste, dus ik heb nog zeven jaar. Daarna pleeg ik euthanasie.'

Sergej Eisenstein.

Dat soort statements verwerkt hij naadloos in erudiete verhandelingen over de revolutionaire ontwikkelingen binnen de schilderkunst en het ontstaan van de Nederlandse volksaard. Hij woont hier graag, omdat Nederland de enige plek ter wereld is waar mensen niet het schaamrood op de kaken krijgen als het gaat om euthanasie, abortus en homoseksualiteit.

Zijn films zijn zoals hij praat: Greenaway wil intellectueel prikkelen en shockeren tegelijk. Hij debuteerde in 1982 met The Draughtman's Contract en maakte onder andere The Pillow Book (1996) en Nightwatching (2007). Het bekendst is hij van The Cook, The Thief, The Wife and Her Lover (1989) - dat ophef opleverde vanwege kannibalisme. Hij schotelt de kijker puzzels en spelletjes voor, is gek op surrealisme, symmetrie en stijlexperimenten. Plot? Hooguit een excuus om visueel uit te kunnen pakken met opvallende montages en overdadige decors. 'Cinema moet draaien om beeld'. Dood en seks laat hij openlijk zien. Natuurlijk houdt hij ervan te provoceren, zegt hij. 'Dat is toch de taak van een kunstenaar? Het is niet de bedoeling dat je je comfortabel voelt.'

Volgens Greenaway is Eisenstein (1898-1948) door zijn experimenten met montage misschien wel de enige echte visionair die de filmwereld heeft voortgebracht. Hij zag diens werk voor het eerst als tiener, toen hij regelmatig de lessen ontvluchtte om naar een Londense bioscoop te gaan. Daar kwam hij bij toeval terecht bij Staking (1925), een zwart-witfilm waarin arbeiders in opstand komen tegen de onderdrukking. 'Het was zo volstrekt anders dan Amerikaanse en Engelse films. Ik denk dat mensen in het Westen vooral overdonderd waren over de snelheid van Eisensteins films: hij toonde meer shots per minuut dan welke film ook.

'Daarbij is de film ook heel gewelddadig, maar het is niet van dat Mickey Mousegeweld uit Amerikaanse films: daar wordt Mickey op zijn hoofd geslagen met een baksteen en voor je het weet rent hij alweer rond. In een Russische film is het slachtoffer dood, doorweekt met het bloed en de dader wordt duizend jaar in de gevangenis gezet. Eisenstein maakt van geweld geen grap of entertainment. En op een beïnvloedbare adolescent maakte dat een onuitwisbare indruk.'

Greenaway las in de afgelopen vijftig jaar alles wat te lezen viel over de Russische cineast, bezocht bijna alle plaatsen waar Eisensteins voetstappen lagen. Hoe kan het, begon hij zich af te vragen, dat Eisensteins eerste drie films zich vooral op massabewegingen richtten en de laatste drie veel meer op individuen? De sleutel lag volgens hem in Mexico, waar Eisenstein werkte aan ¡Que Viva México!, een film die hij nooit heeft afgemaakt. 'Als je naar het buitenland gaat, word je in zeker zin een ander persoon. Je breekt uit je bekende cirkel. Je hebt geen ouders, buren of Stalin meer die in je nek hijgen.' Voor Eisenstein betekende dat volgens Greenaway dat hij eindelijk zijn fascinatie met dood en seks kon onderzoeken. Dat maakte hem empathischer. 'Een ontmaagding gaat niet alleen om het scheuren van het maagdenvlies. Het gaat over het vergaren van kennis, het is een initiatie.'

Eisenstein is na zijn Mexicaanse avontuur getrouwd met een vrouw. Officieel geldt hij daardoor niet als homoseksueel, al wordt al jaren gespeculeerd over zijn seksualiteit door de homo-erotische symboliek in zijn werk. Dus wat kan Greenaway precies bewijzen?

Eisenstein was niet vies van seksuele experimenten, aldus Greenaway. Over zijn relatie met zijn Mexicaanse gids heeft hij geschreven. Maar er zijn nog honderden verhalen te vertellen over Eisenstein - zelf wil Greenaway nog twee films over de cineast maken. En hij zal de eerste zijn om toe te geven dat hij de gebeurtenissen in Mexico nogal vrijelijk heeft geïnterpreteerd. 'Het is merkwaardig daarover te klagen. Alle geschiedschrijving is een vorm van literatuur. Het is absurd de waarheid te zoeken - die bestaat toch niet.'

Greenaway in Rusland

Eisenstein in Guanajuato is het eerste deel van een drieluik over Eisenstein (1898-1948). Daarnaast werkt Peter Greenaway aan een documentaire over de Wolga. Waarom hij steeds terugkeert naar dat land? Omdat niemand zo gek was op The Cook, The Thief, The Wife and Her Lover als de Russen, zegt hij. 'Zodra ik in Moskou uit een taxi stapte, begonnen mensen de film te citeren, in het Russisch. Als ik te gast was bij een klein filmfestival in Latijns-Amerika, doken Russen op om me op de schouders te slaan. Ik had fanclubs in Siberië, Vladivosktok. De eerste Russische cultuurminister onder Poetin heeft zijn scriptie over The Cook, The Thief, The Wife and Her Lover geschreven. Hij had dit is van horen zeggen er eind jaren negentig wel 10 miljoen euro voor over als ik nog een film wilde maken. Al denk ik niet dat dat geld er nog is.'

Voor Eisenstein in Guanajuato kreeg Greenaway onder meer geld van het Nederlandse Filmfonds. 'Dat verbaasde mij ook. Er is niets Nederlands aan deze film. Ja, ik werk met een Nederlandse cameraman en een Nederlandse editor. Maar Eisenstein is niet Nederlands. Mexico is niet Nederland. We hebben hier geen studiowerk gedaan.'

Dat het Filmfonds steeds geld stopt in de films van Greenaway kwam het vorig jaar op kritiek te staan. Vooral omdat de Brit de laatste jaren steeds experimentelere films maakt, die amper publiek trekken. Zijn laatste, fors gefinancierde film, Goltzius and the Pelican Company, heeft hier zelfs twee jaar op de plank gelegen voordat hij een halfslachtige release kreeg: de film werd slechts een paar keer vertoond. Maar, stelt Greenaway, dat is geen reden zijn films niet te financieren. 'Jullie zijn waardeloos. Jullie hebben geen filmcultuur, geen filmindustrie. Er worden in Nederland verschrikkelijke films gemaakt die eruitzien als BBC-drama uit de jaren vijftig. Critici houden niet van echte cinema. 'Mijn tante Annie houdt haar tas precies zo vast' - dat vinden jullie waardevol. Het is bourgeois, anekdotisch en saai.'

Hij wordt in Nederland niet begrepen, stelt hij. 'Al mijn films zijn komedies. In The Cook, The Thief, The Wife and Her Lover laat ik kannibalisme zien in een keurig Europees restaurant - kom op, natuurlijk is dat grappig bedoeld! Maar de Nederlanders zaten in de bioscoop met strakke gezichten. Moeten we nou lachen? Huilen? Boos worden of geïrriteerd? Wat betekent dit? Volgens mij snappen Nederlanders gewoon niets van sarcasme.' Stalen gezicht. 'Ik zit jou hier een hoop leugens te vertellen omdat ik je zo hoop te vermaken. Het is aan jou of je het serieus neemt of niet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden