Het huwelijk is een hel en overspel de vluchtheuvel Altijd steunkleur bestellen: PMS 279 CVU en uit logo nieuwe vignet plaatsen

Het theaterpubliek wil lijdende, ruziënde, ongelukkige echtelieden zien. Dus moet ook de overspelige boeten voor zijn zonden. Dit is de zevende aflevering van een serie....

De jonge moeder die in de voorstelling Sentimenti overspel pleegt, komt treurig aan haar eind. Haar wulpse uitstapjes achter op de brommer van een Italiaanse gastarbeider, moet zij bekopen met een harde afranseling door haar bedrogen echtgenoot en ten slotte gaat zij zuchtend onder de kanker rochelend haar dood tegemoet.

Sentimenti, alweer drie jaar geleden door Johan Simons gemaakt in de Ruhr Triennale, was in juni de publieksfavoriet op het Holland Festival. Dikke tranen bij het tragische en in wezen diep moralistische eindbeeld waarin de vrouw op haar sterfbed ligt en moet boeten voor haar zondige leven. En iedereen gunde haar zo dat heerlijk zoete overspel – weg van die bonkige echtgenoot, rechtstreeks die sterke Italiaanse armen in.

In het moderne theater, dat begint met de toneelstukken van Henrik Ibsen, is het huwelijk hoofdonderwerp. Niet het gelukkige, door vertrouwen en vriendschap gestutte huwelijk natuurlijk, maar het huwelijk dat de hel is. Want in het theater zijn gelukkige mensen die in harmonie met elkaar leven uit den boze. Ibsen en zijn tijdgenoot Strindberg wisten als geen ander dat het theaterpubliek lijdende, ruziënde, ongelukkige mensen wil zien. Wellicht om zich met het eigen bestaan te verzoenen, of misschien wel om te leren hoe het niet moet. Dat juist in Scandinavische landen – zie ook de films van Ingmar Bergman en de hedendaagse toneelstukken van Jon Fosse – zoveel huwelijkse ellende voorkomt, heeft waarschijnlijk met de natuurlijke omgeving en landsaard te maken: altijd maar die grijze fjorden en donkere bossen.

Hedda Gabler schiet zich door het hoofd omdat ze te keurig is om zich met huid en haar aan haar minnaar te geven. Nora slaat aan het eind de deuren van haar poppenhuis met een harde klap dicht om niet meer bij man en kinderen terug te keren. De echtelieden in de stukken van Strindberg zijn demomen die elkaar boosaardig naar het leven staan. In zijn meest wrange toneelstuk Dodendans wurgen de vrouw en de man elkaar rond de huiselijke piano met woorden.

Het kan niet anders of Dodendans is een inspiratiebron geweest voor Edward Albee’s Who’s afraid of Virginia Woolf , dat nog steeds geldt als hét stuk over huwelijk en overspel. Albee gaat verder dan zijn Scandinavische voorgangers, omdat hij het overspel (dat meestal alleen gesuggereerd wordt, of als dreigement gebruikt) ook daadwerkelijk en ter plekke laat uitvoeren. Martha verdwijnt met de jonge bezoeker Nick in haar slaapkamer om haar oorlog met echtgenoot George op scherp te zetten. In de legendarische uitvoering van Dirk Tanghe destijds in Gent kon het publiek via een verrijdbare tribune ook echt in die slaapkamer kijken naar twee wanhopige mensen in een macaber overspel.

In al die stukken is het huwelijk een ondraaglijke bestaan in een gevangenis geworden, met overspel als enige vluchtheuvel. Alleen in het Engelse theater kan onbedaarlijk om het wederzijds huwelijksbedrog gelachen worden. Al die Engelse kluchten draaien om secretaresses in slaapkamerkasten en afgezakte onderbroeken. Maar in de fijnzinnige, zwarte komedies van Alan Ayckbourn is overspel - behalve een bron van vrolijk vermaak, tegelijkertijd een lachspiegel waarin de mens zijn eigen grimas ontwaart.

Als het aan de toneelliteratuur ligt, zal er niet meer echtgebroken worden. Maar het ligt niet aan de toneelliteratuur.

Hein Janssen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden