Oog voor detail Annibale Carracci

Het huilende kind als nieuwe gezicht van de groeiende onmenselijkheid

Je ziet het beter van dichterbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: kind.

Er zijn soms houdingen, vormen, blikken, gezichten die je in kunst gezien hebt, en ineens komen ze in het nieuws voorbij. Vrijwel hetzelfde. Dat heeft een gek effect; hee, het is eerder gedaan, hee, iemand heeft het gezien. We zijn niet alleen, generaties voor ons zagen en voelden dit al. We zijn deel van een groter geheel.

Afgelopen week lieten de supersterren Beyoncé en Jay-Z effectief zien hoe ons menselijk gedrag weerklank vindt in de kunst van eeuwen, soms millennia geleden. Door in hun video een beeld van een knielende Hermès, de Griekse boodschapper van de goden, te laten zien en meteen daarna een scène met zwarte mannelijke dansers die geknield zaten, riepen ze de inmiddels iconische houding op van de American football-spelers die protesteren tegen politiegeweld en racisme, op dit moment in de Verenigde Staten. Een simpele vormvergelijking, kun je zeggen; Hermès die zijn sandaal aantrekt is bepaald geen Colin Kaepernick. Maar de Grieken vereerden atleten, en dit is geen gewone Hermès. De beeldhouwer, Lysippos, maakte hem in de vierde eeuw voor Christus als de ideale atleet. De goddelijke mens, die in zijn schoonheid en perfectie een hogere moraal weerspiegelt. Als je dan de vergelijking met de atleten van nu ziet die opkomen voor mensenrechten, en een moreel rolmodel zijn, krijgt het beeldrijm ineens diepte. Jay-Z en Beyoncé gaven nieuwe context, en daarmee ook actuele betekenis aan de kunstwerken.

Annibale Carracci: Pietà met Sint Franciscus en Maria Magdalena

1602-07; olieverf op paneel; 277 x 186 cm

Louvre Parijs

Maar kunst lost de actualiteit niet op. Ik ging na het zien van die video weer even door mijn Louvre detail-archief, en bleef hangen bij dit engeltje. Een klein kind, dat hartverscheurend huilt, met dikke tranen en een blik van verbijstering en angst, naast de net gestorven Christus, wijzend op zijn wond. Over iconische beelden gesproken; de foto van het jonge kind aan de grens in de Verenigde Staten, dat door de grenspatrouille wordt weggenomen van zijn ouders om dagenlang in een kooi gevangen gehouden te worden tussen andere wanhopige kinderen, was de hele week in de media te zien. 

Het huilende kind is het nieuwe gezicht van de groeiende onmenselijkheid waarmee er met vluchtelingen wordt omgegaan. Mensen zeggen: je mag geen vergelijking met de nazi’s maken, want dat ondermijnt je punt. Maar stap voor stap een groep mensen met woorden en daden ontmenselijken, is weinig anders dan wat er in de jaren dertig gebeurde, vorige eeuw. Het leidt tot de hel op aarde. En we zien het nu op zo veel plaatsen gebeuren, dat het haast verlamt.

Een engeltje van 500 jaar geleden lost niks op – het laat hooguit zien hoe we terecht verontrust zijn als onschuldigen verscheurd worden door verdriet dat volwassenen aangericht hebben. De diepte van dat verdriet heeft Annibale Carracci kunnen vangen en uitbeelden in een Bijbelse vertelling, de moord op Jezus, het archetype van lijden. Carracci maakte een eeuwig beeld van wat we níét willen: onschuldige doden, kapotte kinderen. Misschien geen schrale troost, maar wel een wrange herinnering dat onrecht zich maar blijft herhalen. De geschiedenis huilt.

Annibale Carracci: Pietà met Sint Franciscus en Maria Magdalena, 1602-07; olieverf op paneel; 277 x 186 cm, Louvre Parijs.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.