Boekrecensie Fotobiografie van W.F. Hermans

Het hoogst haalbare vond W.F. Hermans: ‘mooie foto’s maken van lelijke onderwerpen, genot ontlenen aan ellende’ (vier sterren)

Schrijver W.F. Hermans was verslingerd aan fotograferen en maakte ook surrealistische collages. Zijn beeldend werk is gebundeld.

Lezende invalide, Parijs, 1957. Beeld W.F. Hermans, uit Koningin Eenoog

Voor de schrijver Willem Frederik Hermans (1921-1995) was de camera Koningin Eenoog, omdat Koning Eenoog al bestond voordat de camera was uitgevonden, ‘camera’ vrouwelijk is, en ‘de meeste fotografen toch liever hebben dat er een vrouw om hun hals hangt’, zoals hij toelichtte in een brief aan een bevriend wetenschapper. Dat was in 1986, toen onder diezelfde titel een boek verscheen met zijn zwart-witfoto’s. Inmiddels was hij allang teruggekomen van de verwachtingen die hij in 1953 nog van het medium had: ‘Mijn grootste ongeluk is dat ik niet als machine ter wereld ben gekomen en dat ik niet met licht kan schrijven als een fototoestel.’ Dat zou de objectieve waarheid blootleggen.

Maar een foto zegt niet onomstotelijk wie je bent, heet het in Nooit meer slapen (1966): elk moment toont een ander, ‘een aantal vreemde incarnaties voor welke je alle verantwoordelijkheid van de hand zou wijzen als je kon’.

Het hoogst haalbare, schreef hij in 1986, ‘is mooie foto’s maken van lelijke onderwerpen, genot ontlenen aan ellende’.

Dat moge somber klinken, maar de schrijver die vanaf zijn 12de fotografeerde (met een boxcamera, verworven door cadeaubonnetjes van Sunlightzeep op te sparen) en die later zijn eigen foto’s ontwikkelde, was verslingerd aan de machine met het oog, en in zijn omgeving en op diverse reizen zag zijn eigen sardonische oog veel fotogeniek verdriet. Een invalide lezer voor de Eiffeltoren, een bedelares in Santander, nat plaveisel in Groningen, een troosteloze gokhal in Lake Tahoo.

Collage van W.F. Hermans. Beeld Uit Het hoedenparadijs
Collage van W.F. Hermans. Beeld Uit Het hoedenparadijs

Als deel 18 van de Volledige Werken verschijnt nu een plaatjesboek van W.F. Hermans, dat wordt ingeleid met de Fotobiografie (1969), met beelden van de jonge Willem Frederik en familieleden, plus gortdroog commentaar. Bij een foto van oom Willem Frederik: ‘Gelukkig stond er een straatlantaarn voor zijn raam, zodat hij ’s avonds de van een buurman geleende krant kon lezen, want het elektrische licht draaide hij niet op uit gierigheid.’

Van zulke beelden en teksten knap je op. Die functie moeten foto’s voor Hermans ook hebben gehad. Hij wijdde veel beschouwingen aan fotografen, en in 1957 heeft hij misschien gedacht dat zijn eigen werk het hobbyisme ontsteeg, door 33 foto’s van Parijse begraafplaatsen naar het Amerikaanse weekblad Life te sturen, met een beleefd briefje: ‘Although your excellent magazine is called LIFE and not DEATH, I do hope these pictures will be of interest to you and your readers.’ Ze werden niet geplaatst.

Beer van W.F. Hermans. Beeld Uit Een foto uit eigen doos!
Zelfportret van W.F. Hermans. Beeld Uit Een foto uit eigen doos!
W.F. Hermans en zijn oudere zus Corry.

Een kleurrijke aanvulling zijn de fotocollages die Hermans in zijn vrije tijd maakte, ook al van jongs af aan. Destijds kregen alle intekenaars op zijn befaamde scheldpamfletten die later werden verzameld in Mandarijnen op zwavelzuur (1964) persoonlijk een zelfgeknipte en -geplakte collage toegestuurd. ‘De collages, ontstaan als spel, reveleren weinig fundamenteels’, besloot vriend Freddy de Vree in 1991 zijn ronkende inleiding bij Het hoedenparadijs, een uitgave met 40 collages. Maar dat was het nu juist. In Hermans zat ook een speelse surrealist, al sinds zijn vroege verhalen tot en met de novelle Ruisend gruis (1995). En die kon hij in deze huisvlijt loslaten. Laat die man gezellig knippen, hij hoeft toch niet de hele dag iets fundamenteels te reveleren?

De dreiging is trouwens zelfs daar nooit ver weg, maar dan is het in elk geval vrolijke dreiging; leuker wordt het niet, in het universum van deze unieke auteur.

De eerste boxcamera van W.F. Hermans. Beeld Uit Fotobiografie

Willem Frederik Hermans

Volledige Werken deel 18 – Beeldend werk: 

Fotobiografie

Koningin Eenoog

Het hoedenparadijs

Een foto uit eigen doos!

Vier sterren

Onder redactie van Peter Kegel. 

De Bezige Bij; 515 pagina’s; € 75,-.

Op allerlei manieren over boeken schrijven, daar is de boekenredactie van de Volkskrant de hele dag mee bezig. Maar hoe kiezen zij welke boeken uit het enorme aanbod worden behandeld, en hoe bepaal je wat goed en slecht is? Boekenchef Wilma de Rek: ‘Een roman is goed als je erin wilt blijven wonen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.