OperaHolland Festival

Het Holland Festival opent met een zelden gespeelde (en met geilheid doordrenkte) opera ★★★☆☆

De kloof tussen archetypen en personages is te groot in Die ersten Menschen van Rudi Stephan. De sferische muziek compenseert het gebrek aan dramatische kracht.

Kaïn (Leigh Melrose) en Eva (Annette Dasch) in de opera Die ersten Menschen Beeld Ruth Walz / De Nationale Opera
Kaïn (Leigh Melrose) en Eva (Annette Dasch) in de opera Die ersten MenschenBeeld Ruth Walz / De Nationale Opera

‘Ik wil de zachte, wilde vrouw vinden!’ Dat gromt Kaïn, de zoon van het bijbelse oerstel Adam en Eva. In Genesis zul je zijn bronst vergeefs zoeken, maar geilheid doordrenkt wel de opera Die ersten Menschen van de Duitse componist Rudi Stephan. ‘Erotisch mysteriespel’, luidt de ondertitel van het welhaast vergeten stuk uit 1914, waarmee het 74ste Holland Festival donderdag opende voor een 350-koppig publiek met een negatieve PCR-test.

Kaïn vermoordt Abel, ook hier. Maar bij De Nationale Opera in Amsterdam, voor het eerst sinds september weer open, neemt het conflict tussen de broers algauw een hormonale wending. Want op welke vrouw moeten ze hun ontluikende geslachtsdrift nu richten? Er loopt er maar één rond, Eva. En haar libido dampt, sinds Adam vooral druk is met werken in het zweet zijns aanschijns.

Niet verwonderlijk dat de Beierse censuur deze lezing van toneelschrijver Otto Berngräber destijds verbood (al had hij de namen van het kwartet verbasterd tot Adahm, Chawa, Kajin en Chabel). Niet gek ook dat de voormalige schandaalregisseur Calixto Bieito dit disfunctionele gezin met hooguit een zweem van logica kan tonen. Des te knapper dat de vier solisten en het Koninklijk Concertgebouworkest de partituur neerplanten als een blijvertje.

Freud broeit en stookt in elke maat. Ook Wagner steekt de kop op, net als Richard Strauss. En wat de op 28-jarige leeftijd gestorven Stephan mist aan dramatische kracht, compenseert hij met een welhaast filmisch sfeervermogen. Neem alleen al de smijdige saxofoon die Kaïns zinnelijkheid inkleurt. Of het suggestieve gewemel bij een incestueuze kus. En briljant is de orkeststorm aan het slot van de eerste akte: hij dooft plotseling uit met een langgerekte toon die lijkt te komen van een ver en hemels orgel. De Franse dirigent François-Xavier Roth maakt het Concertgebouworkest zo transparant als het gaasdoek waarachter het op het achtertoneel speelt.

Kaïn (Leigh Melrose) en Eva (Annette Dasch) in de opera Die ersten Menschen Beeld Ruth Walz / De Nationale Opera
Kaïn (Leigh Melrose) en Eva (Annette Dasch) in de opera Die ersten MenschenBeeld Ruth Walz / De Nationale Opera

Van des te nabijer volg je de ontsporing van het viertal. In de beginscène nemen ze plaats voor een diner, eigentijds chic gekleed. De tafel ligt vol fruit en nog voor er een noot heeft geklonken, bijt Eva in een appel. De knipoog naar de zondeval vormt de aftrap van een fruitbacchanaal waarin de sappen gul stromen.

Even lijkt het alsof Calixto Bieito voor zijn DNO-debuut het blazoen van ‘Catalaans regiemonster’ wil oppoetsen. Eva kneedt een homp klei tot iets wat de trekken heeft van een dildo. Bij nader inzien wordt het een prehistorische pop. Tijdens een trio dat uitpakt als een triootje kan Kaïn er zijn broer de kop mee in slaan. Sterk beeld: levensdrift en doodsdrift ineen. Maar ook de wanhoopsdaad van een regisseur die de kloof tussen archetypen en personages – het manco van deze opera – niet kan dichten.

De zangers laveren intussen soepel door de oertijd. De sopraan Annette Dasch beheerst zowel de sensuele overpeinzing als de extatische uithaal. Bij de bas-bariton Kyle Ketelsen blijft Adam de kleurloze stamvader die hij in de toneeltekst al was. Als de priesterlijke Abel God op het spoor komt, klimt de stem van tenor John Osborn moeiteloos naar zalvende hoogten.

Voor hij sterft, vecht hij nog een ruzietje uit met Kaïn. In deze gevoelsmens blijkt een kiene observator te huizen (‘me dunkt, je schiep God naar jezelf’). Maar met zijn lust weet hij geen raad. Een halve voorstelling lang ligt Kaïn met een paarse pump van zijn moeder tussen de benen. Als hij denkt dat het moment daar is, roept hij: ‘Uit die jurk!’

In het slottafereel zitten Adam en Eva onaangedaan aan tafel. Abel is dood, Kaïn een zenuwbonk. Toch lijkt hij van het stel nog de meest normale. Maar dat kan ook komen doordat de bariton Leigh Melrose als een dolle zingt en acteert.

Die ersten Menschen

Opera

★★★☆☆

Van Rudi Stephan, met het Concertgebouworkest o.l.v. François-Xavier Roth. Regie: Calixto Bieito.

3/6, Nationale Opera & Ballet. Te zien t/m 23/6. Op 25/6 op de zender ARTE Concert en aansluitend via de site van De Nationale Opera.

Omgekomen aan het front

Op het gymnasium in Worms bleef Rudi Stephan (1887-1915) tot twee keer toe zitten. Hij componeerde liever, of schilderde aquarellen. Als jonge twintiger behoorde hij tot Duitslands veelbelovende componisten. Met zijn eerste stukken sleepte Stephan een contract in de wacht bij de vermaarde uitgeverij Schott.

Toen hij aan Otto Borngräber toestemming vroeg om zijn toneelstuk Die ersten Menschen te mogen toonzetten, haalde die hem het vel over de oren. Stephans vermogende vader moest bijspringen met duizenden marken. De première van zijn eerste opera heeft Rudi Stephan helaas niet meegemaakt. In 1915 vertrok hij naar het front in West-Oekraïne. Bij het afscheid van familie en vrienden zou hij hebben gezegd: ‘Als er maar niets met mijn hoofd gebeurt, er zit nog zoveel moois in.’ Twee weken later werd hij getroffen door een Russische kogel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden