BoekrecensieAlfred Nobel – Het verhaal van een man en zijn tijd

Het had weinig gescheeld of er waren geen Nobelprijzen geweest, toont deze fascinerende nieuwe biografie ★★★★★

Wie was de man achter de grootste prijs ter wereld? Deze fascinerende en indringende biografie van Alfred Nobel schetst het beeld van een briljant maar eenzaam genie, die aan zijn sociale leven niet toekwam.   

Beeld Brian Elstak

In 1896 overleed de Zweedse dynamietkoning Alfred Nobel in zijn paleis in San Remo en liet zijn fortuin na voor de grootste prijs ter wereld. Traditioneel worden de prijzen uitgereikt op zijn sterfdag, 10 december. Nog steeds geldt de Nobelprijs als de hoogst denkbare eer voor wetenschappers, literatoren en wereldverbeteraars. Het zijn de onvermijdelijke journalistieke steekwoorden in de aanloop naar de jaarlijkse aankondigingen van de Nobelprijzen: dynamiet, Zweden, fortuin, testament. Komende week, de eerste van oktober, is het weer zover.

Maar het had geen haar gescheeld of er was helemaal geen Nobelprijs geweest, zo blijkt uit de fascinerende nieuwe en kloeke biografie van Alfred Nobel van de Zweedse onderzoeksjournalist Ingrid Carlberg. Vier jaar lang bestudeerde ze iedere snipper in elk denkbaar archief en nu schetst ze een indringend beeld van een eenzame, ziekige uitvinder en ondernemer, die eigenlijk liever schrijver of dichter was geworden.

Direct na Nobels dood, schrijft Carlberg, brandde in de familie Nobel een heftige strijd los om het testament van broer, oom en zakenpartner Alfred. Nobel was voor zijn tijd puissant rijk met een geschat vermogen van 50 miljoen euro. Hij had wapenfabrieken in Zweden, een stadsvilla met wijnkelders in Parijs, een enorm zomerverblijf in San Remo en een landgoed met paarden in Zweden.

Het laboratorium van Alfred Nobel in zijn villa in San Remo, circa 1890.Beeld Heritage Images / Getty

Zelf leefde hij sober, maar de wereld was zich welbewust van zijn comfortabele rijkdom. De verrassing is daarom groot als in 1896 uit zijn testament blijkt dat hij zijn geld voornamelijk wil inzetten voor jaarlijkse prijzen voor ‘hen die het welzijn van de mensheid het meest hebben bevorderd’. Er zijn prijzen voorzien voor scheikunde, natuurkunde en fysiologie, voor vrede en voor literatuur. De vredesprijs, staat er ook, zal door het Noorse parlement worden toegekend, de rest door de Academies in Zweden.

De kranten in Zweden en elders rekenen verbluft voor hoe de prijs goed is voor zo’n twintig jaarsalarissen van een hoogleraar, wat veel van de magie ervan verklaart. De familie, vrienden en zakenpartners realiseren zich vooral dat hun aandeel minimaal zal zijn en vechten de geldigheid van de laatste wil direct aan.

Is die wel geldig in Zweden? Is het fortuin wel echt van Alfred? Is zijn goede vriendin Sofie Hess niet eigenlijk zijn geliefde? Na lang en hard onderhandelen sluit Nobels piepjonge maar behendige executeur-testamentair Ragnar Solman een compromis, waarbij ongeveer 30 miljoen zal worden bestemd als basiskapitaal voor de prijs en de rest naar de directe familie gaat.

In 1901 worden de eerste Nobelprijzen toegekend, onder meer aan de Nederlandse scheikundige Jacobus van ’t Hoff. Over de literatuurprijs voor een onbekende Franse schrijver (en goede vriend van de Zweedse commissievoorzitter) ontstaat meteen een rel. Zweedse politici zijn op hun beurt woedend dat het Noorse parlement de vredesprijs mag toekennen. En blijven dat nog jaren; Noorwegen is in veler ogen eigenlijk Zweeds.

Dromen en experimenteren

De man die alle consternatie veroorzaakte, Alfred Nobel, werd in 1833 geboren in Stockholm als derde zoon van de ingenieur en ondernemer Immanuel Nobel. Vader Nobel is vastbesloten rijk te worden met zijn uitvindingen. Een ervan is een synthetisch rubber, waarvoor hij militaire toepassingen voorziet. Bijvoorbeeld om kruit droog te houden. Zijn werk legt de kiem voor het latere dynamietimperium van zoon Alfred.

Die studeert scheikunde in Stockholm en Parijs en komt daarna in de zaak van zijn vader. De firma kampt voortdurend met technische en zakelijke mislukkingen, en Alfred blijkt buitengewoon behendig in het bezweren van zulke crises. Tegelijk is hij ook een dromer, die achter in zijn aantekenboeken klassieke gedichten schrijft en in de avonduren werkt aan ideeën voor een roman. Niet echt meesterwerken, constateert zijn biograaf, die de teksten opdiepte uit de archieven.

Uit de biografie van Carlberg rijst het beeld op van een briljante man die zich verliest in zijn drukke werkzaamheden, zeker als hij rond 1867 bedenkt hoe de levensgevaarlijke vloeibare springstof nitroglycerine hanteerbaar kan worden gemaakt door die te absorberen in kalkzand. Dat idee ontstaat eigenlijk van lieverlee, als de springstoffabriek van de Nobels in Stockholm in 1864 bij experimenten voor de zoveelste keer de lucht in gaat.

Van een sociaal leven, laat staan een liefdesleven, komt het eigenlijk nooit. Alfreds twee broers zijn minder fortuinlijk in hun ondernemingen, in rubber en in olie, maar zij hebben wel prettige gezinnen. Alfred stuurt ze met Kerst aanzienlijke cadeaus en toelages, terwijl hij alleen is in zijn stadspaleis aan de Avenue de Malakoff in Parijs, of gewoon op handelsreis.

De markantste van de Nobelprijzen is de vredesprijs, die voor een producent van kruit, granaten, kanonnen en springstoffen op zijn minst cynisch kan heten. Carlberg gaat zorgvuldig in op de vraag hoe Nobel op het idee kwam van deze prijs voor wereldverbeteraars. Zijn goede vriendin (maar niet zijn geliefde) Bertha von Suttner, een Duits auteur van pacifistische romans en traktaten, speelde daarin een stimulerende rol. Uit hun correspondentie blijkt hoe Nobel als gehaaid wapenhandelaar met de gewetenskwestie omsprong. Hij hoopt, schrijft hij, dat de afschrikwekkende kracht van zijn nitroglycerine gewapende conflicten in de praktijk ondenkbaar zal maken. Alleen dat garandeert vrede, meende hij.

Beeld De Bezige Bij

Ingrid Carlberg: Alfred Nobel – Het verhaal van een man en zijn tijd. Uit het Zweeds vertaald door Geri de Boer. De Bezige Bij; 688 pagina’s; € 49,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden