Het goede nieuws van Spitsbergen

Met de vraatzuchtige klimaatweten-schapper Michael Beard, protagonist van zijn jongste roman Solar, heeft Ian McEwan een onvergetelijk personage geschapen...

Anderhalve week geleden meldde het dagblad The Guardian dat Ian McEwan op het laatste moment nog wijzigingen had aangebracht in zijn roman Solar. Aanleiding was de mislukte klimaattop in Kopenhagen. Solar was immers McEwans ‘global warming-roman’, zo wilde de voorpubliciteit, en de schrijver kon het niet laten zijn teleurstelling over ‘Kopenhagen’ in zijn boek te verwerken.

In de ongecorrigeerde proef van Solar waren inderdaad geen verwijzingen naar de klimaattop te vinden. Een blik in het ‘echte’ boek leert dat McEwan één alinea heeft toegevoegd. Op de laatste bladzijden bevindt de hoofdpersoon, natuurwetenschapper Michael Beard, zich in een restaurant. Het is zomer 2009 en Beards zorgvuldig opgebouwde reputatie staat op instorten. Maar de wetenschapper wenst dat zelf niet te zien.

Dan ontvangt hij op zijn palmtop een uitnodiging voor COP 15, de klimaattop die straks in december in Kopenhagen zal worden gehouden. Beard besluit dat hij graag op de uitnodiging zal ingaan en houdt in gedachten al een indrukwekkende toespraak. Maar de lezer weet dat Beard zijn toespraak nooit zal houden. En tevens dat het niets uitmaakt. Kopenhagen zal ook zonder hem een debacle worden. Hoe de wetenschapper zelf er tegen die tijd aan toe is laat McEwan onvermeld, maar de lezer kan moeiteloos zijn eigen conclusies trekken.

Met Michael Beard heeft McEwan een van zijn interessantste en opmerkelijkste personages geschapen, maar zeker niet een van zijn sympathiekste. Hij is in veel opzichten de tegenpool van Henry Perowne, de neurochirurg uit Saturday, die bijna de vleesgeworden deugdzaamheid was. Perowne had op gevorderde leeftijd nog altijd een florerend seksleven met zijn wettige echtgenote, die hij keurig trouw bleef, hield er een verantwoord consumptiepatroon op na, sloeg een leuk partijtje squash en bracht regelmatig een bezoek aan zijn oude moeder. Het enige dat je eventueel op hem kon aanmerken was dat hij wat weinig gevoel had voor literatuur.

Zo voorbeeldig is Michael Beard bepaald niet, maar zijn intellectuele capaciteiten staan buiten kijf. Sterker, toen hij nog een jeugdig en aanstormend natuurkundige was, werd hij bekroond met de Nobelprijs vanwege zijn precisering van Einsteins theorieën over de interactie tussen straling en materie, vastgelegd in de zogeheten Beard-Einstein Samensmelting.

Beard was toen dertiger. Inmiddels – het boek begint in 2000 – is hij 53 en heeft hij al in geen tijden meer wetenschappelijk werk van betekenis afgeleverd. Hij geeft lezingen tegen riante stipendia, leent zijn grote naam aan wetenschappelijke instituten die op basis van dit ‘goudstof van Stockholm’ subsidies hopen binnen te halen, en hangt gewillig de mediaprofessor uit. Als hoofd van het Centre for Renewable Energy – opgezet door de regering Blair om een groen imago te kweken – houdt hij zich sinds kort bezig met het energievraagstuk en de klimaatproblematiek.

Hoewel hij kort van stuk is, kalend en veel te zwaar, heeft Beard nog altijd veel succes bij het andere geslacht. Als het boek begint, staat zijn vijfde huwelijk op springen, omdat zijn veel jongere vrouw Patrice heeft ontdekt dat hij haar ontrouw is. Dat is overigens mild uitgedrukt: Beard heeft gedurende hun vijf huwelijksjaren elf affaires gehad. Als reactie op zijn ontrouw heeft Patrice nu haar eigen minnaar genomen.

Hoewel hij weinig recht van spreken heeft, wordt Beard obsessief jaloers en de acties die hieruit volgen leveren naast venijnige ook hilarische taferelen op. Die laatste blijken een vooraankondiging van het type roman dat Solar wil zijn. Nadat hij zich in het verleden vooral deed kennen als auteur van ernstige, zelfs sinistere romans, heeft McEwan met Solar een werk met nadrukkelijk komische en satirische elementen geschreven.

Bear is er de gecompliceerde belichaming van. Hij is niet zozeer grappig als wel bij vlagen lachwekkend, en tegelijkertijd opportunistisch, intelligent, oppervlakkig, charmant, gevoelsarm, gevat en egocentrisch. Bovendien wordt hij gekenmerkt door een Gargantueske vraat- en drankzucht.

Met een duivels plezier beschrijft McEwan de junkfoodachige maaltijden waaraan de professor zich tegoed doet, van de ‘salt-studded, beef-glazed, toasted corn-type sticklet snacks’, weggespoeld met een ‘jumbo gin and tonic’ tot de in bacon gewikkelde kwartelpootjes op een bedje van room en knoflook en de blokjes buikspek op een heuvelfort van rijst met gesmolten boter. Het is moeilijk Beard – hij doet denken een John Self uit Martin Amis’ Money – niet te zien als een metafoor voor een amorele, op hol geslagen consumptiemaatschappij.

Solar heeft een wat kabbelend begin, maar raakt in een stroomversnelling wanneer Beard een tweede minnaar van zijn vrouw in huis betrapt en de dramatische ontwikkelingen op termijn grote consequenties voor hem hebben.

Een van de komische episodes betreft een expeditie naar Spitsbergen, waarvoor Beard temidden van een groep kunstenaars en greenies wordt uitgenodigd, om de desastreuze gevolgen van de opwarming van de aarde met eigen ogen te kunnen zien. Deze is gebaseerd op McEwans eigen ervaringen – hij was in 2005, eveneens met een groep kunstenaars, op de Noorse archipel.

De beschrijvingen van de vele vluchten om op Spitsbergen te komen, de vervuilende sneeuwscooters en de geweldige chaos in de kleedruimte, waar vitale beschermende kleding zoekraakt en iedereen elkaars spullen pikt, plaatsen op zijn zachtst gezegd een kritische voetnoot bij deze idealistische expeditie. Evenals de observatie dat de milieueffecten van de reis zullen worden gecompenseerd ‘door het planten van drieduizend bomen in Venezuela, zodra er een geschikte locatie was gevonden en de plaatselijke autoriteiten waren omgekocht’.

De stilistisch fonkelende roman is opgebouwd uit drie delen, die spelen in 2000, 2005 en 2009. In de loop van het decennium zien we hoe Beard ieder conflict – in zijn relaties, op zijn werk – met bekwaam opportunisme tot eigen voordeel weet uit te buiten. Als hij in opspraak komt wegens het geringe aantal vrouwelijke werknemers aan zijn instituut (de tabloids: ‘Nobel Prof Says No To Lab Chicks’) en dit conflict uit de hand loopt, wordt Beard ontslagen en belandt hij in de energy consultancy, waar hij probeert investeerders te winnen voor zonne-energieprojecten die ook voor hemzelf zeer lucratief kunnen uitpakken.

Pas in het laatste deel van het boek blijkt hoe knap McEwan het verhaal van de opportunistische Nobelprijswinnaar heeft geplot. Beard, dikker en ongezonder dan ooit, bevindt zich inmiddels in New Mexico, waar hij leiding geeft aan een revolutionair zonne-energieproject. In een briljante scène spreekt hij een twijfelende belegger moed in: ‘Hier is het goede nieuws. De VN schat dat er jaarlijks al zo’n 350 duizend mensen sterven als gevolg van de klimaatveranderingen.’ Verderop: ‘Toby, luister. Het is een catastrofe. Relax!’ Dit is je reinste Peter Sellers, die in Dr Stangelove uitroept: ‘Gentlemen, you can’t fight here! This is the War Room!’

Maar hoezeer Beard de situatie ook in de hand lijkt te hebben, de geesten uit het verleden, die hij allang dacht te hebben bezworen, dienen zich opnieuw aan. De laatste tachtig pagina’s van Solar zijn bloedstollend spannend en doen je bijna medelijden krijgen met een personage dat toch bepaald niet als sympathiek is neergezet.

Ondanks dit venijn in de staart mist Solar het dwingende karakter van McEwans meesterwerken Atonement en Saturday en het kleinere On Chesil Beach. De serieuze en komische elementen lijken elkaar soms in de weg te zitten. Dat gezegd hebbend,valt het te betwijfelen of er dit jaar erg veel betere boeken zullen verschijnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden