Het gezin als microkosmos van de boze wereld

De Amerikaanse schrijver Rick Moody (New York, 1961) groeide op in Connecticut, in zo'n typisch Amerikaanse buitenwijk (suburb) waar achter elke voordeur dezelfde spanningen al die verschillende huwelijken teisteren....

'EENIEDER die de plooien en ongerechtigheden van het lijf van zijn eigen moeder kent zal nimmer sterven.' Zo begint de roman Amerikaans barok. De zin is de opmaat tot de tweede zin, die niet te citeren valt: hij zou meer ruimte vergen dan dit interview. De tweede zin van Amerikaans barok strekt zich over vijf boekpagina's uit, maar hij heeft dezelfde bouw als de eerste zin.

Het is een zin die telkens opnieuw begint. 'Eenieder die de contreien kent van het lijf van zijn moeder, eenieder die haar in zijn armen heeft genomen en haar als ten doop heeft ondergedompeld in de badkuip beneden, eerst haar ene en vervolgens haar andere albasten arm over de rand heeft getild, eenieder die haar baadt met zeepjes van Woolworth, eenieder. . .' Die zal, zo eindigt de mammoetzin, nimmer sterven.

Wanneer je deze zin hardop leest, krijgt hij iets van een bezwering, een litanie, een bijbelse enumeratie. En dat is ook de bedoeling. Het purple prose, het barokke Amerikaans van deze zin, is rechtstreeks ontleend aan de taal van de King James Bible, de gezaghebbende Engelse bijbelvertaling uit 1611. Het lijkt bijna een omkering van Paulus' befaamde brief aan de Corinthiërs, een associatie die de schrijver wel bevalt. Moody: 'Eigenlijk is de zin gebaseerd op een van de zogeheten Gnostische Evangeliën, zoals die in 1945 in Egypte zijn gevonden, te weten dat van Thomas. Dat is een verzameling uitspraken van Jezus, die stamt uit dezelfde tijd als de zogenaamde Q-bronnen, waarop Lucas en Mattheüs indertijd mede hun evangelie hebben gebaseerd.

'Het Gnostische Evangelie van Thomas begint met de zin: ''Eenieder die deze uitspraken kent en interpreteert, hij zal nimmer sterven.'' Dat is dus een uitspraak over het belang van het lezen en het interpreteren van wat je hebt gelezen, en die vond ik heel belangwekkend. De wijze van formuleren lijkt natuurlijk sterk op de syntaxis van de brieven van Paulus, de Zaligsprekingen uit Mattheüs, de Bergrede enzovoort.

'Met de opening van mijn roman verwijs ik bewust naar dat bijbelse taalgebruik. Dat sluit mijns inziens aan op de inhoud, die stelt dat je, wanneer je bepaalde dingen van je moeder, en dus van je afkomst, weet en begrijpt, je boven het gewone leven uitstijgt. Je komt op een wat hoger spiritueel plan, want je realiseert je dat je deel uitmaakt van een grotere levenscyclus. Daarmee word je in zekere zin onsterfelijk.'

Hoewel Moody religieus werd opgevoed, beschouwt hij zich niet als gelovig. Niettemin voelt hij zich als romanschrijver tot het christelijke gedachtengoed aangetrokken. 'Ik geloof net als de zuidelijke Amerikaanse schrijfster Flannery O'Connor dat het goede vaak van de minst heroïsche figuren komt. Hex Raitcliffe in mijn boek is een weinig aantrekkelijke figuur. Hij is alcoholist, tamelijk egoïstisch, communiceert beroerd, maar ik probeer hem zo neer te zetten dat je respect en sympathie voor hem kunt hebben. En dat is natuurlijk een tikkeltje nieuwtestamentisch: liefde en mededogen hebben voor de minsten onder je medemensen.'

Rick Moody formuleert gemakkelijk en bedachtzaam tegelijk, in dikwijls lange maar altijd soepele zinnen. Net zoals hij schrijft dus. Hij oogt jeugdig, maar zeer serieus. Uit zijn woorden spreekt een grote belezenheid. Niet alleen op het gebied van de Amerikaans letteren, maar ook de Europese. Gebieden als theologie en filosofie blijken hem evenmin vreemd. Moody woont afwisselend in Brooklyn en in een kustdorpje nabij de Long Island Sound, waar hij zijn boeken schrijft. Hij werd in 1961 in New York geboren, maar het gezin verhuisde al snel naar Connecticut, waar Rick opgroeide in het soort buitenwijken dat hij in Amerikaans barok en het verfilmde De ijsstorm (The Ice Storm, 1994) verbeeldt.

Een passie voor lezen erfde hij van zijn ouders; vanaf zijn twaalfde stond het voor hem vast dat hij schrijver zou worden. Als jongen was Hemingway zijn held, in zijn tienerjaren werden schrijvers als Richard Brautigan, Kurt Vonnegut en Thomas Pynchon zijn grote voorbeelden en toen hij op zijn achttiende Samuel Beckett ontdekte, werd dat zijn favoriet. Hij adoreerde hem. 'Drie jaar lang las ik, buiten de verplichte leeslijst om, niets anders dan Beckett. Het was gewoon dwangmatig. Later kwam daar Thomas Bernhard bij.'

Behalve door hun taalgebruik ('de muziek van hun proza') werd Moody geïmponeerd door de manier waarop deze twee schrijvers hem bijbrachten dat de mogelijkheden van mensen om elkaar te verstaan en te begrijpen maar beperkt zijn. Het is in zijn boeken terug te vinden. Het is geen toeval dat Hex Raitcliffe in Amerikaans barok heel erg stottert, terwijl zijn moeder, Billie, als gevolg van een zenuwaandoening bijna verlamd is en nauwelijks nog kan spreken. De twee communiceren met elkaar per computer, zoals ook de afscheidsbrief van Lou, Billie's tweede echtgenoot, haar per computer bereikt. Alle andere belangrijke mededelingen in het boek gaan eveneens per brief en niet rechstreeks van mond tot mond.

In de romans en verhalen van Moody is vaak een hoofdrol weggelegd voor het gezin, dat in Amerika, net als in Nederland, de hoeksteen van de samenleving is, maar één, die, net als in Nederland, aan slijtage onderhevig is. In Amerikaans barok verbindt Moody - wiens ouders uit elkaar gingen toen hij nog op school zat - het verval van het gezin (nuclear family in het Amerikaans, de kern van een familie) met het lekken van een kernreactor, waar Hex' stiefvader, Lou Sloane, werkzaam is. Moody: 'Om het hedendaagse Amerika te begrijpen, moet je weten hoe belangrijk de nucleaire ontwikkelingen in Amerika de laatste vijfenvijftig jaar zijn geweest. Daar is te weinig over gesproken en nagedacht. Wij hebben het veel te veel aan militairen en politici overgelaten. Je kunt wel zeggen: het spijt ons dat we Hiroshima hebben gebombardeerd, maar wat vindt de gewone man daarvan?

'Ik probeer zulke grote onderwerpen - verwoesting van mensenlevens, de oorzaken en gevolgen ervan - te bezien vanuit het gezin. Een gezin is een microkosmos die je veel leert over de wereld erbuiten. Wanneer je een kader zoekt om iets over belangrijke politieke, filosofische of psychologische onderwerpen te kunnen zeggen, dan is het gezien daarvoor een geschikt terrein.'

Was de stof van de De ijsstorm nog goeddeels uit zijn eigen leven afkomstig, in Amerikaans barok zoekt Moody het in de verbeelding. 'Tijdens mijn publiciteitstournee in Amerika vroegen veel mensen me hoe het met mijn moeder was. Maar het boek gaat helemaal niet over mijn moeder. Het is een product van de verbeelding. Ik deed er veel onderzoek voor, bijvoorbeeld op het gebied van neurologie en kernreactoren.'

Moody houdt er een eigenzinnige manier van schrijven op na. Dat manifesteert zich in barokke woordenstromen, wisselende perspectieven en veelvuldig cursiveren, niet om, zoals gebruikelijk, bepaalde woorden te accentueren, maar om een andere reden: 'Als ik schrijf, heb ik de neiging, treurig maar waar, om allerlei regels met voeten te treden. Toen ik Microsoft Word kreeg, werd cursiveren heel gemakkelijk, en ik ben het meteen gaan doen. Ik bevind me daarmee in het nobele gezelschap van de achttiende-eeuwse schrijver en theoloog Cotton Mather, een Amerikaan, en de filosoof Friedrich Hegel. Die cursiveerden, als ze hun lezers op andere gedachten wilden brengen. In mijn boeken staat de romein gezette tekst voor het dagelijkse leven, en zijn de cursief gezette gedeelten bedoeld om de lezer uit zijn gewone patroon te halen. Er is sprake van twee tekstniveaus, die elkaar steeds afwisselen.'

Moody heeft niet alleen romans en verhalen geschreven, hij heeft ook een bundel met essays over het Nieuwe Testament geredigeerd: Joyful Noise. Daarin komen stukken voor van jonge, New Yorkse schrijvers als Jeffrey Eugenides, Joseph Caldwell, Benjamin Cheever, Madison Smart Bell en Lisa Shea. Moody: 'Ik deed dat werk samen met Darcey Steinke. We zijn allebei geïnteresseerd in de interpretatie van het Nieuwe Testament. Het viel ons op dat in Amerika bijbelcommentaren alleen maar worden geaccepteerd, als ze uit de fundamentalistische hoek komen. Als de Bijbel letterlijk wordt genomen. Anders ben je een indringer, een theologische beunhaas. Maar wij vinden nu eenmaal dat het Nieuwe Testament een groot aantal zeer liberale waarden vertegenwoordigt. Dát hebben de auteurs van deze bundel met veel creativiteit opgepakt en laten zien.'

Religie, christendom en Bijbel - ze komen voortdurend terug. Voor Moody is er nooit een mooier verhaal geschreven dan de Bijbel. Het zou een bron voor alle schrijvers moeten zijn. 'In de evangeliën lees je voor het eerst over werkelijk gecompliceerde personages. Die ene, over wie maar liefst vier verschillende verhalen de ronde doen, natuurlijk voorop. Hij staat aan het begin van alle grote personages in de wereldliteratuur.'

Moody benadrukt nog maar eens dat hijzelf niet godsdienstig is, alvorens erop te wijzen dat je de Amerikaanse samenleving niet goed kunt begrijpen zonder inzicht in het ontstaan ervan door toedoen van de Pilgrim Fathers, een groep toegewijde Christenen, die vanwege hun religie naar de Nieuwe Wereld trokken. Ook in Amerikaans barok wordt ernaar verwezen. Moody: 'Je kunt Amerika niet los zien van dat feit. Een groot deel van de sociale veranderingen in de Verenigde Staten, vloeit voort uit het religieuze protest, waarmee het allemaal begon. Amerikanen ontdekken voortdurend nieuwe Utopia's, nieuwe Edens. Maar je weet ook dat er nooit een Tuin van Eden is zonder slang en de geschiedenis leert je dat het in alle Utopia's fout gaat.

'Dat draagt Amerikaans barok ook uit. Het is geen toeval dat bijna het hele boek zich in een oud, vervallen huis afspeelt. Dat is de morele staat van Amerika nu. Maar het land heeft ook altijd een niet te blussen vermogen gehad om steeds weer nieuwe hoop te wekken. Dat is de kern van de natie.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden