Het gewone uit zijn context

Humor is het onderwerp van de boekenweek. Hoe ontlokt een schrijver zijn lezer een (glim)lach? Aflevering 5: lichtheid van toon....

‘Weet je wat ik mooi vind? Een mooie film, dat vind ik mooi.’ De zin loopt al jaren wat los in mijn hoofd rond. Hij stond ooit in Barbarber, een tijdschrift dat tussen 1958 en 1971 verscheen. Honderden gelijksoortige teksten – flarden van een gesprek, advertentieteksten, andere gevonden voorwerpen, door de redacteuren, G. Brands, J. Bernlef en K. Schippers zelf geschreven teksten van een hoog toevalligheids- en vanzelfsprekendsheidsgehalte – werden in het tijdschrift opgenomen.

Het allergewoonste uit zijn context gehaald, zoals het vaak gebeurde, werd zo’n lichte humor dat het later, in de bundels van K. Schippers, zwaar genoeg was voor een echte poëziebundel. Zijn eerste bundel (1963) heette De waarheid als De koe. Dit is zo’n waarheid, maar niemand realiseert zich het koekarakter ervan:

Als je goed om/ je heen kijkt/ zie je dat alles/ gekleurd is.

Dit is een andere waarheid, een gedachte die alleen bij een heel goede kijker kan opkomen (ik wed dat niemand in Nederland ooit een dergelijke gedachte had). ‘Bij Loosdrecht’ heet de tekst: Als dit Ierland was,/ zou ik beter kijken.

Barbarber heeft misschien vooral lichtheid van toon, een vorm van vaak lyrisch realisme, zacht zoemende humor aan de Nederlandse literatuur bijgedragen. Het bracht ook enkele oudere dichters, onder wie Louis Lehmann, Bert Voeten – voor een tijdje de derde jeugd van de oneliner ( of hoogstens de tweeregel).

Dankzij de redacteuren werden enkele beeldende kunstenaars, onder wie de grootmeester van het objet trouvé, Marcel Duchamp, in Nederland heel bekend. Achter hem en achter Kurt Schwitters kreeg Dada, de beweging die geen beweging, maar wel de enige humoristische beweging in de kunst is (Barbarber is er een geesteskind van), hier, na Van Ostaijen onbestaand gebleven in dit land, eindelijk in enkele publicaties de geest. Een cheque voor de tandarts en Holland Dada blijven fraaie, licht humoristische boeken, voor wie niet op de dode waarheid van de dode koe zit te wachten.

Barbarber werd vanaf 1964 uitgegeven door Querido. De directeur, Reinold Kuijpers, annexeerde daarmee een blad voor zijn eigen dadaïstische geest, voor zijn speciale gevoel voor humor ook. Niemand kende de ernst van de lichtheid beter dan hij. Ik heb ook niemand om teksten uit Barbarber zo spontaan zien lachen als Kuijpers. Hij bewonderde Satie, die we eigenlijk in Barbarber hadden moeten kunnen horen. Het zware is mooi, het lichte is nog mooier. ‘Potloodslijpsel waait van tafel’, lees ik net bij Schippers. Een regel voor twee dagen.

Kees Fens

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden