Beschouwing

Het geweld in misdaadromans escaleert

De misdaadroman grossiert tegenwoordig in huiveringwekkende scènes, waar vroeger een simpele moord al erg genoeg was. Thrillerauteur René Appel overziet het slagveld.

Beeld NoCandy

Een vrouw en haar dochter van 8 jaar zijn eindelijk aan de beurt om een rondje te maken in de Python, de extreme achtbaanvariant in de Efteling. Op de gevaarlijkste stukken gillen ze van angst, de moeder zal later zeggen dat ze het bijna in haar broek deed. Na twee minuten staan ze met bleek gelaat en trillende knieën weer op hun eigen benen, maar hunkerend naar een nieuwe topervaring sluiten ze direct achter aan bij de rij wachtenden voor het volgende zenuwslopende ritje.

Veel mensen zoeken heftige ervaringen. Angstaanjagend geldt als aanbeveling, huiveringwekkend en bloedstollend net zo goed. Daarom zijn er veel lezers voor thrillers met gruwelijke of beangstigende taferelen. Dat soort schokkende scènes komt steeds meer voor in de misdaadliteratuur, terwijl ze daarin vroeger vrijwel geheel ontbraken. Moord op zich was toen al erg genoeg.

Het eerste misdaadverhaal

De moorden in de Rue Morgue van Edgar Allan Poe uit 1841 wordt wel beschouwd als het eerste 'echte' misdaadverhaal. Er is een lijk, een speurder (Dupin) gaat aan de slag en weet op basis van zijn scherpe observatievermogen en zijn superieure intelligentie te achterhalen wie de dader is. Het lijk van de vermoorde Madame L'Espanaye wordt als volgt beschreven: 'Haar keel was zo diep doorgesneden dat het hoofd eraf viel toen men haar wilde optillen. Haar lichaam en het hoofd waren verschrikkelijk verminkt, het eerste zelfs zo erg dat het bijna niet meer als dat van een mens te herkennen was.'

Het is geen 'gewoon lijk'. Poe geeft enkele details, maar wat die verschrikkelijke verminkingen waren, blijft in het ongewisse. In De moorden in de Rue Morgue is de inzet een raadsel dat moet worden opgelost, bijna als een intellectueel spel. Poe's verhalen vormen het begin van een lange reeks whodunits, met als alom erkende grootmeesteres van het genre Agatha Christie. Bij deze voormalige queen of crime gaat het om 'keurige' moorden, vaak gepleegd door het toedienen van rattenkruid of een ander gif aan de slachtoffers. Er moet nu eenmaal een lijk zijn, anders heb je geen misdaadverhaal, maar Christie hield het bij voorkeur zo beschaafd mogelijk.

Agataha Christie

'Mary deed het licht aan en liep naar het raam om de gordijnen dicht te doen. Pas toen wendde ze het hoofd om en zag het gezicht van de vrouw, die half weggezakt tegen de kussens leunde. Een half opgegeten broodje met honing lag naast haar en haar theekopje was nog halfvol. De dood was plotseling en snel gekomen voor Adèle Fortescue.'

(uit Een hand vol rogge)

Agatha Christie in 1946.Beeld ANP

Zachte eitjes

Sinds de jaren van puzzeldetectives als die van Christie is er veel veranderd in het landschap van de misdaadfictie. Er kwamen nieuwe genres op, zoals de spionageroman, de psychologische thriller en de private-eyes van onder anderen Raymond Chandler en Dashiel Hammett. Hun boeken staan bekend als hard boiled, maar zijn in vergelijking met veel hedendaagse thrillers zachte eitjes. Wel werd de beschaafde moord in overzichtelijke, nette plattelandsgemeentes - gepleegd vanwege erfeniskwesties, ontdekte ontrouw of chantage - langzamerhand vervangen door harde, 'echte' misdaad in een morsige, gewelddadige samenleving. De beschrijving van dat vaak perverse en bizarre geweld werd ook explicieter.

The silence of the lambs van Thomas Harris uit 1988 is in dit opzicht te beschouwen als een mijlpaal. Harris voert zelfs twee seriemoordenaars op. Hannibal Lecter, de kannibalistische psychiater, is de bekendste. FBI-agente Clarence Starling roept zijn hulp in om de tweede, Jame Gumb, op het spoor te komen. Deze Gumb is ook bepaald geen lieverdje: hij ontvoert vrouwen, sluit hen op in een diep gat om hen daarna te villen; niet levend, zo erg is het nu ook weer niet. Van hun huid wil hij een jurk maken om zijn transseksuele behoeftes te bevredigen. In zijn beschrijving van lijken schuwt Harris geen enkel gruwelijk detail.

De ontwikkelingen in de misdaadliteratuur vinden een parallel in films en tv-series. The Texas Chainsaw Massacre uit 1974 zou je 'iconisch' kunnen noemen. Een aantal tieners wordt vermoord door een angstaanjagende man met een kettingzaag. In de populaire fantasy-televisieserie Game of Thrones gaat het er ook niet bepaald zachtzinnig aan toe: veel bloed en afgehakte ledematen.

Een vechtscène uit de serie Game of Thrones.Beeld .

Seriemoordenaar

Misschien gevoed door de bestsellers van Thomas Harris is er een grote belangstelling ontstaan voor de seriemoordenaar. Wie zich slechts zou baseren op de misdaadliteratuur moet wel tot de conclusie komen dat ze overal de wereld onveilig maken. In de aankondiging van een nieuwe Brits-Amerikaanse tv-serie, The Fall, op NPO2 staat dat hoofdinspecteur Stella Gibson een moord in Belfast moet oplossen. Ze ontdekt overeenkomsten met een zaak van achttien maanden geleden en raakt ervan overtuigd dat er... inderdaad, 'een seriemoordenaar aan het werk is'. Kennelijk raken lezers en kijkers geïntrigeerd door de seriemoordenaar, als vertegenwoordiger van het Grote Kwaad, hoewel ze in werkelijkheid heel wat minder voorkomen dan jaloerse echtgenotes die de minnares van hun man om het leven brengen.

De verschuiving van 'gewone' naar meer extreme of pathologische misdaad is ook goed te zien aan ontwikkelingen in de populaire Scandinavische thrillers. Waar auteurs uit de jaren zeventig, zoals Sjöwall en Wahlöö, zich nog inhielden in hun met een sociaal-psychologische saus overgoten politieromans, gaan schrijvers als Jo Nesbø, Lars Kepler en Stieg Larsson vol op het orgel, zowel wat betreft de kwantiteit van de moorden als de beschrijving van schietpartijen of ernstig verminkte lijken.

Stieg Larsson presenteert in het eerste deel van zijn Millennium Trilogie, Mannen die vrouwen haten, al aardig wat gruwelijkheden. Onderzoekster en professioneel computerhacker Lisbeth Salander is onder toezicht van een curator gesteld en ze wordt door diezelfde curator eerst oraal en later anaal verkracht. Journalist Mikael Blomkvist, die een moord onderzoekt, vindt uit dat het gaat om een reeks moorden, en hij komt terecht in de martelkamer van de dader. Die houdt daar Mikael zijn levensfilosofie voor: 'Wij, degenen die moorden om ons genot te bevredigen, ik ben immers niet de enige met die hobby, leven een totáál leven.' Wilde vroeger een moordenaar iemand uit de weg ruimen waar hij last van had of met wie hij een rekening had te vereffenen, tegenwoordig is die moordenaar vaak een extreem pathologisch geval, dat al jaren achter de gesloten deuren van een inrichting had moeten zitten.

De ontwikkeling valt als volgt te beschrijven. Aanvankelijk werd een vrouw 'gewoon' vermoord, daarna werd ze verkracht en vervolgens vermoord, terwijl ze in het laatste stadium eerst gemarteld wordt, daarna verkracht en ten slotte vermoord.

Thomas Harris

'Nooit eerder had hij gezien dat een agent zoiets walgelijks was aangedaan. Het vlees boven de uniformkraag toonde geen enkele gelijkenis met een gezicht. De voorkant en de bovenkant van het hoofd vormden één bloederige brij van verscheurd vlees en naast de neus stak nog slechts één oog naar voren, met een oogkas die was gevuld met bloed. (...) Boyles gezicht was in stukken gehakt, zijn ingewanden waren gedeeltelijk verwijderd en het leek of hij was geëxplodeerd in bloed.'

(uit De schreeuw van het lam, de Nederlandse vertaling van The silence of the lambs).

Emancipatie

Hoewel er geen scherpe tweedeling is te maken, was het voorheen zo dat door mannen geschreven misdaadromans meestal harder waren dan die van vrouwen. Of er sprake is van emancipatie is niet duidelijk, maar die sekseverdeling houdt tegenwoordig geen stand meer. Mo Hayder is een Britse schrijfster die in 2000 in één keer doorbrak met Vogelman, waarin zelfs twee necrofiele verkrachters annex moordenaars optreden. De Amerikaanse Karin Slaughter voert in één van haar boeken zelfs een vrouw op die ontvoerd wordt door haar verkrachter, dagenlang wordt vastgehouden in zijn huis waarin ze met gespreide armen en benen aan de vloer vastgespijkerd wordt, 'zodat ze elk moment voor haar aanrander beschikbaar was'.

De Nederlandse Corine Hartman schrijft ook harde misdaadromans, zoals het in 2014 voor de Gouden Strop genomineerde Zielloos. Daarin wordt onder meer bewust een oog uitgestoken en de huid van iemands been met een scalpel afgestroopt. Verderop in het verhaal vindt de politie een naakte, dode vrouw met een door het oor gespieste stok; een van haar armen is er met een bijl afgehakt.

Volgens Hartman kennen haar boeken wel heftige scènes, maar is ze er niet bewust op uit de lezers te choqueren. 'Het geweld is nu eenmaal van alle tijden en maakt ook deel uit van onze samenleving. Mijn boeken bevatten een extreme, gefantaseerde versie van de realiteit, terwijl die realiteit soms gruwelijker is dan een schrijver kan verzinnen.' Of er ook een grens is? 'De lezer moet het verhaal kunnen geloven, daar gaat het mij om. Als de gruwelijkheden het verhaal overstemmen, dan haakt de lezer af. Geweld om het geweld, dat werkt voor mij niet.'

Maand van het spannende boek

Tot en met 30 juni wordt voor de 27ste keer de Maand van het Spannende Boek gehouden, georganiseerd door de CPNB. Met het thema 'politie' staat dit jaar niet de dader of het slachtoffer centraal, maar de misdaadbestrijder. In deze maand krijgt iedere koper bij besteding van minstens € 12,50 Grijs gebied cadeau, het geschenkboekje dat is geschreven door Marion Pauw.

Geloofwaardig

Enkele fans van Hartman die ik daarover vroeg, hebben geen enkel probleem met de gewelddadige of gruwelijke scènes, 'zolang ze maar geloofwaardig zijn'. Die scènes geven de boeken ook 'een bepaalde charme' of 'ze creëren dynamiek en spanning en trekken je buiten je comfortzone'.

Waarom lezen mensen 'enge' boeken? Susanne Piët schreef hier in 1990 al over in De kick! Een zoektocht naar de essentie van de topsensatie. Waarschijnlijk omdat zich in het brein van de lezer dezelfde processen afspelen als bij kijkers van horrorfilms, beoefenaars van extreme sporten, maar ook bij mensen die in een als achtbaan vermomd martelwerktuig stappen. Vergelijkbaar is wat er gebeurt bij mensen met een zogeheten sensatiezoekende persoonlijkheid, zegt hoogleraar cognitieve neuropsychiatrie Roshan Cools van de Radboud Universiteit. 'Zij zullen niet alleen meer op zoek gaan naar saillante prikkels, maar ook sneller gewoontegedrag aanleren. Er ontstaat dan een vorm van dwang en zucht naar intensere prikkels.' Marvin Zuckerman, een autoriteit op dit onderzoeksterrein, formuleerde het als volgt: 'Even what was initially exciting becomes blasé when you've done it 100 times, so you need something more exciting, something new.'

De achtbaan wordt nog duizelingwekkender en de heftige scènes in thrillers nemen toe in frequentie en gruwelijkheid om consumenten aan hun trekken te laten komen. Boeken hebben daarbij het onmiskenbare voordeel dat je ze rustig in je leunstoel tot je kunt nemen: de kick van de angst in een veilige omgeving.

Beeld NoCandy

Wat zegt de wetenschap over extreem geweld in de media?

Acht vragen aan Peter Nikken, hoogleraar mediaopvoeding aan de Erasmus Universiteit, media-expert bij het Nederlands Jeugdinstituut en lid van de adviesraad van het Nicam, beter bekend als de Kijkwijzer.

Wordt geweld in de media echt steeds extremer?

'Zonder twijfel. Dat is al gaande sinds de introductie van de bioscoopfilm. De technische mogelijkheden om geweld levensecht in beeld te brengen, worden steeds verfijnder en filmmakers zoeken telkens weer de grens op. De trend is: harder en extremer. En dat 24 uur per dag, 7 dagen in de week.

'Dat geldt voor fictie, maar zeker ook voor nieuwsprogramma's. Oorlogsverslaggeving zonder draagbare camera op het slagveld is ondenkbaar geworden sinds de oorlog in Vietnam in de jaren zeventig van de vorige eeuw. En vlak de strijdende partijen zelf niet uit. Aan de onthoofdingsfilmpjes van IS zijn echte regisseurs te pas gekomen.'

Het is dus niet de vraag van het publiek, maar het zijn de technische mogelijkheden die de media stimuleren om gewelddadiger verhalen te vertellen?

'Het is een wisselwerking. De techniek is een belangrijke drijfveer, vooral bij film, tv en games. Maar het publiek wendt zich niet af, integendeel. Wij kijken ernaar, massaal. En andere media liften op de trend mee. De veranderingen gaan langzaam, stapsgewijs. Daarom zijn we ons er niet van bewust. Maar we zijn nu gewend aan een portie geweld in boeken en films waar onze voorouders zich geen raad mee hadden geweten.'

Wat maakt horror, spanning en geweld zo aantrekkelijk?

'De sensatie. De een heeft er meer van nodig dan de ander, maar we willen emotioneel maximaal geraakt worden. Net op het randje. Het is ook een oefening, om te achterhalen of we het emotioneel kunnen verdragen als er monsters worden afgeslacht, als er handen uit graven oprijzen of als er iemand wordt doodgeschoten. Ik vergelijk het weleens met ramptoerisme. Als er iets ergs gebeurt, willen we in de buurt zijn. Er iets van meemaken op veilige afstand. De behoefte aan sensatie piekt tijdens de puberteit. Dan willen mensen bij uitstek weten wat ze kunnen verdragen, wat ze acceptabel vinden, waar ze precies staan.'

Spannende en brute verhalen zijn alleen maar leuk als de auteurs zich aan (voorspelbare) regels houden.

'Klopt. Boontje moet om zijn loontje komen. Dat is de afspraak die we met elkaar gemaakt hebben. Films waarin voortdurend onschuldige slachtoffers vallen, zijn niet amusant. Vertellingen ook gewelddadige zijn altijd morele boodschappen over goed en kwaad. Het kwaad moet gestraft. Het goede moet zegevieren. Als aan die stereotypen niet wordt voldaan, zijn de spanning en het geweld voor de lezer/kijker moeilijk te verteren. Dat soort tegendraadse films trekt weinig publiek.'

Veel geweld en sensatie consumeren, stompt af. Je hebt er steeds meer van nodig om dezelfde kick te ervaren.

'Juist. Dat weten we uit onderzoek met studenten, en andere proefpersonen, uit de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw. Na het eerste spannende en gewelddadige filmfragment waren de reacties heftiger dan na het derde of vierde soortgelijke fragment. Geweld en gruwelen wennen snel. Je ziet het ook aan inzamelingsacties van giro 555. Om ons de portemonnee te laten trekken, krijgen we steeds hardere beelden voorgeschoteld.'

We krijgen dus alsmaar gruwelijker en gewelddadiger beelden en verhalen voorgeschoteld?

'Er is wel een grens. Martelporno als in de Saw-serie is volgens mij alleen weggelegd voor een handjevol diehards. En games waarbij het voelt alsof je je midden op het slagveld bevindt, worden slechts door een kleine minderheid als plezierig ervaren.'

Is geweld etaleren niet hetzelfde als geweld verheerlijken?

'Nee. Integendeel. Als samenleving verwerpen wij geweld. Nee, je moet een thriller echt zien als een uitlaatklep. Eventjes aftasten hoe erg het allemaal zou kunnen zijn, hoe we ons daarbij zouden voelen. Je eventjes overgeven aan een fantasie. Meer niet. Zolang we ons blijven realiseren wat werkelijkheid is en wat niet, kan het geen kwaad.'

Al die blootstelling aan bruut geweld, fictief en echt, kan haast toch niet zonder effect blijven op de werkelijkheid?

'Op de zware criminaliteit is er nauwelijks effect. Wel op de kleine geweldsdelicten bij kinderen zoals schoppen, slaan en pesten.

'In 2007 heb ik al het onderzoek hiernaar op een rijtje gezet en toen bleek dat vooral jongens die toch al geneigd zijn tot agressie door buitensporig geweld in games en op tv nog agressiever kunnen worden. Daar zijn zeker zorgen over. We moeten kinderen beschermen tegen bruut geweld in films, games en op internet als ze er nog niet aan toe zijn. Vandaar de adviezen van de Kijkwijzer.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden