Review

Het geraffineerde en verbluffend moderne komt fraai tot uiting in vertaling

Het geraffineerde en verbluffend moderne van Les liaisons dangereuses komt fraai tot uiting in de fonkelnieuwe vertaling van Martin de Haan.

Een frivool wicht belandt in de strikken van een Casanova, wordt op een haar na verkracht en komt tot inkeer: een oppassend huwelijksleven is misschien zo kwaad nog niet. Aldus de waarschuwende strekking van de Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart van Betje Wolff en Aagje Deken, de roman in brieven uit 1782 waarmee volgens literatuurhistorici de moderne Nederlandse literatuur een aanvang nam.

Het Franse spiegelbeeld van Sara Burgerhart is Les liaisons dangereuses. Daarin versiert een immorele aristocraat een 15-jarige blondine, misbruikt haar en laat haar reddeloos achter. Het slachtoffer eindigt in het klooster, de verkrachter bekoopt zijn wandaad met de dood. Ook deze roman verscheen in 1782, vertelt het verhaal in brieven (curieus detail: het zijn er 175, precies evenveel als bij Wolff en Deken) en wordt beschouwd als een vertrekpunt van de moderne roman.

Verschillen zijn er ook. De legerofficier en vrijmetselaar Pierre Ambroise François Choderlos de Laclos (1741-1803) bedoelde zijn briefroman als aanklacht tegen de morele corruptie van de adel, maar de wrede liefdesspelletjes worden zo breed uitgemeten dat de boodschap dubbelzinnig wordt: vond de auteur de libertijnse perversiteiten soms stiekem opwindend?

Fictie
Choderlos de Laclos
Riskante relaties
Uit het Frans vertaald door Martin de Haan.
De Arbeiderspers; 470 pagina's; euro 34,99.

Nog een verschil: Sara Burgerhart levert 235 jaar na dato geen rode oortjes meer op en fungeert hoofdzakelijk nog als studiemateriaal voor academici en scholieren (al dan niet omgezet naar hedendaags Nederlands), het even oude Les liaisons dangereuses biedt nog onverminderd meeslepende lectuur.

In Nederland is de Laclos' meesterwerk driemaal vertaald, door Adriaan Morriën in 1954 (Gevaarlijk spel met de liefde), door Renée de Jong-Belinfante in 1966 (Gevaarlijke liefde) en door Frans van Oldenburg Ermke in 1972 (Gevaarlijke hartstochten).

Morriëns vertaling gold meer dan een halve eeuw als toonaangevend (de laatste herdruk verscheen in 2002 bij De Arbeiderspers; in 2012 volgde nog een uitgave in de Volkskrant-reeks Verboden boeken), maar de fonkelnieuwe vertaling van Martin de Haan onder de titel Riskante relaties maakt aannemelijk dat die reputatie deels toe te schrijven was aan een gebrek aan serieuze concurrentie.

Op zijn zeer lezenswaardige vertaalblog (hofhaan.nl/laclos) betuigt De Haan zijn voorganger alle eer, maar hij laat ook zien waar Morriën in stilistische zin de plank missloeg. Het geraffineerde en verbluffend moderne van de Liaisons is namelijk dat de auteur elk van de zeven briefschrijvers die het verhaal vertellen een eigen karakter en stijl heeft gegeven.

De intrige draait om twee partners in het kwaad: marquise de Merteuil en vicomte de Valmont, voormalige geliefden die hun smeulende liefde met doortrapte intriges brandend houden, maar elkaar uiteindelijk gewetenloos verraden. Merteuil draagt Valmont op de onschuldige Cécile Volanges te ontmaagden. Als hij naast die 'spreekwoordelijke rozenknop' ook de onmogelijk preutse madame de Tourvel het bed in weet te krijgen, belooft de marquise hem nog één liefdesnacht als beloning.

Naast dit tweetal roofdieren en hun prooien zijn er belangrijke bijrollen weggelegd voor bezorgde ouders, nietsvermoedende geliefden en vertoornde secondanten, die elk op hun eigen wijze omspringen met de Franse taal. Geestig genoeg verklaart 'monsieur C*** de L***' in zijn voorwoord dat één auteur zo'n stilistische verscheidenheid moeilijk kan realiseren, maar dat die zich 'vanzelf voordeed' in deze correspondentie - waarvan hij slechts de bescheiden samensteller claimt te zijn.

Het cruciale verschil tussen Morriën en De Haan: in de nieuwe vertaling komen al die stilistische schakeringen veel beter tot hun recht. Zo schrijft de geëxalteerde chevalier Danceny aan de door Valmont geschaakte Cécile: 'Un seul regard, un seul mot et nous serons heureux.' Morriën maakt daar iets ingewikkelds van waarin Dancenys bevlogenheid verdwijnt: 'Als wij elkaar maar één keer in de ogen konden zien en slechts een enkel woord met elkaar konden spreken, dan zouden wij weer gelukkig zijn.' De Haan is even raak en beknopt als de Laclos: 'Eén blik, één woord en we zullen gelukkig zijn.'

Dat Valmont en Merteuil de conventies van hun tijd aan hun laars lappen, drukt zich ook uit in hun woordkeuze, die afwijkt van de bepoederde 18de-eeuwse salontaal. Een vertaler moet die afwijkingen zichtbaar maken, in een levend hedendaags Nederlands dat echter van nature al minder aan conventies is gebonden. Dus hoe recht te doen aan die stilistische frictie tussen regels en overtredingen?

De Haan vond een fraaie oplossing door enerzijds het 'korset van wellevendheid' intact te laten (termen als madame, vicomte en chevalier bleven om die reden onvertaald) en het anderzijds te laten contrasteren met eigentijdse leenwoorden als flirten, dumpen en close - ook een heimelijke hommage, zoals De Haan op zijn blog bekent, aan de onvergetelijke Glenn Close, die Merteuil speelde in Stephen Frears' Liaisons-verfilming uit 1988.

Er is een tweede aspect waarin De Haan zijn voorganger naar de kroon steekt. Morriën blijkt sommige dubbelzinnigheden in de tekst niet te hebben onderkend. Als de vicomte en de marquise danig op elkaar zijn uitgekeken, schrijft zij hem een schitterende, honende brief, die ze ondertekent met 'Votre servante, monsieur le vicomte'.

Adriaan Morriën vertaalt die ondertekening archaïserend met 'Waarde burggraaf, ik heb de eer te zijn...' (De Jong-Belinfante houdt het eenvoudiger: 'Uw dienares, Vicomte.')

Martin de Haan vertrouwde de formulering echter niet. Met recht, want in 18de-eeuwse bronnen ontdekte hij dat het galante 'votre servante' in die tijd ook kon worden ingezet om precies het tegendeel te beweren, als een steek onder water. Daarom luidt de vlijmende slotzin bij hem: 'U kunt de pot op, monsieur le vicomte.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.