Review

Het Gelukzalige is spanningsloos met stripachtige schertsfiguren

Alex van Warmerdam had nog even door moeten schrijven en schaven aan Het Gelukzalige. Wat er nu te zien is, is te mager en deels onbegrijpelijk. Een dwingende dramaturgie ontbreekt. Het is voorbij net als je denkt dat het nog moet beginnen.

Het Gelukzalige, door De Mexicaanse Hond en Olympique Dramatique. Beeld Ben van Duin

'Ik probeer te schrijven in een taal die om de materie heen danst, zodat de tekst niet te letterlijk wordt. Een moeizaam proces.' Aldus Alex van Warmerdam vorige week in een interview in Volkskrant Magazine (+). Aanleiding: zijn nieuwe voorstelling Het Gelukzalige, gemaakt bij De Mexicaanse Hond en het Vlaamse Olympique Dramatique.

Soms is het beter vooraf niets te lezen over de voorstelling die je moet recenseren. Maar ja, zo'n interview maakt toch nieuwsgierig, en waarom zou het anders geschreven worden? Uit alles blijkt dat Van Warmerdam het moeilijk heeft gehad bij het schrijven van zijn nieuwe stuk in zijn tuinhuisje in Amsterdam. Tot en met de repetities aan toe, die hij zelf regisseerde, is hij aan het schaven en sleutelen geweest. 'De taal hobbelt achter de repetities aan', zei hij daarover. En ook: 'Ik worstel eindeloos met de dialogen. Het komt maar niet af.'

Het Gelukzalige is eind vorige week niettemin in première gegaan en de conclusie kan helaas niet anders zijn dat dat Van Warmerdam nog een tijdje door had moeten schrijven en schaven om zijn stuk echt te voltooien. Wat er nu te zien is, is erg mager, deels onbegrijpelijk en nog lang niet voldragen. Een soort proeve van wat ooit een nieuw, avondvullend en bijzonder toneelstuk had kunnen worden.

Geheim genootschap

In Het Gelukzalige vormt een groepje zakkenrollers en dieven met elkaar een geheim genootschap. Dagelijks wordt de buit ingeleverd bij overste Brouwer (Annet Malherbe). Zelf gaat Brouwer niet meer op pad, daarvoor is ze te oud geworden; ze bestiert de boevenbende met straffe hand. In de groepshiërarchie staat ene Van Henegouwen (Tom Dewispelaere) boven haar. De voorstelling wil een doorkijkje geven in een hermetisch afgesloten gemeenschap. In kale, licht absurde dialogen klinkt voortdurend argwaan en ongemak door. Belangrijk zijn vooral de onderliggende verhoudingen, die nogal seksueel geladen zijn: verlangen, lust, vreemdgaan. Het zet het samenzijn behoorlijk onder druk, zeker als een tweede, jonge, mooie vrouw in de groep wordt opgenomen.

Van Warmerdam, die ook tekende voor de vormgeving (waaronder een groot beschilderd achterdoek van mensen met tassen), toont in intermezzo's een schaduwspel van seksspelletjes. Op een groot scherm steken personages in silhouet hun piemels (in dit geval houten stelen) in allerlei gaten en openingen. Is dat grappig? Nee, eerder nogal kinderachtig en op den duur vervelend. De twee jonge actrices (Eva van de Wijdeven en Eva van der Post) lopen overigens in erg korte broekjes of bodystockings rond, wat toch een beetje aandoet als de natte droom van oudere mannen die niet meer aan hun gerief kunnen komen.

Het Gelukzalige. Theater. Tekst, regie en decor Alex van Warmerdam, door De Mexicaanse Hond en Olympique Dramatique. 7/4, Stadsschouwburg Amsterdam. Tournee.

Stripachtige schertsfiguren

Het Gelukzalige is plotloos en spanningsloos. Op een paar mooie zinnetjes en grappige momenten na (het cadeau geven van een emmer als gebaar - 'een emmer komt altijd van pas') valt er ook nauwelijks iets uit op te maken. De mise-en-scène is een strak gecomponeerd schaakspel, maar de schaakstukken zelf zijn niet interessant. De acteurs zijn overigens prima en voelen zich zo te horen thuis in deze kale, klare taal. Vooral Dewispelaere en Van de Wijdeven geven elk woord net een extra zetje mee. Maar dat iedereen in deze voorstelling chagrijnig, afgemeten en ontevreden is, gaat op den duur nogal irriteren. Diepte krijgen de personages nergens, ze blijven stripachtige schertsfiguren.

In 2011 maakte ditzelfde collectief de prachtige productie Bij het kanaal naar links, waarin Hollandse nuchterheid en Vlaams absurdisme een volmaakt verbond sloten. Die voorstelling ging over twee gezinnen die elkaar niet konden luchten of zien. Hun onderlinge haat stond voor iets groters, iets bedreigends, iets engs. Grimmig theater was dat, vol dubbele bodems.

Het Gelukzalige ontbeert een dergelijke dwingende dramaturgie: na vijf kwartier is het voorbij, net als je denkt dat het nog moet beginnen. Je verlaat de schouwburg, haalt je schouders op en denkt: tja, dit was het dus. Er is een theatermaker en schrijver bezig geweest die van alles moest en wilde, maar die te weinig inspiratie had om een kunstwerk te scheppen. De taal danste niet om de materie heen, er danste helemaal niets en van materie was ook al geen sprake.

Vier gezelschappen rond één voorstelling

Bij Het Gelukzalige van Alex van Warmerdam zijn maar liefst vier theatergezelschappen betrokken. Onder de vlag van De Mexicaanse Hond brengt Alex van Warmerdam zijn eigen theaterproducties uit bij Orkater, dat zakelijk wordt geleid door zijn broer Marc van Warmerdam. Olympique Dramatique is een wisselend collectief van Vlaamse theatermakers dat onderdak heeft gevonden bij Toneelhuis, het Antwerpse stadstheater dat onder leiding staat van Guy Cassiers. Toneelhuis zelf staat komende week nog in de Stadsschouwburg Amsterdam met de voorstelling De Welwillenden, een coproductie met Toneelgroep Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden