Bespreking

Het geluid van oorlog en vrede

De Catalaan Jordi Savall, ster op de viola da gamba, onderzoekt al jaren oorlog en vrede in de oude muziek. Nu is er zijn kloeke Guerre & Paix.

Jordi Savall Beeld EPA
Jordi SavallBeeld EPA

Vroeger zag je op tv nog weleens een pacifist. Trui en gebroken geweertje, dienstweigeraar of aanhanger van de Pacifistisch-Socialistische Partij: in de media klonk het principiële anti-oorlogsgeluid ruim door. Tegenwoordig moet je ervoor naar de heuvels bij Barcelona. Daar, in het dorp Bellaterra ('mooie aarde'), woont Jordi Savall, Spanjes enige echte oudemuziekster. Hij is Catalaan van geboorte en 's werelds bekendste virtuoos op de viola da gamba. Sinds de jaren zestig strijkt Savall (73) vergeten klanken tevoorschijn, van middeleeuwse ballades tot de barokmijmeringen van Marin Marais.

Gaandeweg heeft hij zich gespecialiseerd in multimediale producties met pacifistische inslag. Jordi Savall ondernam al eens een fictieve tocht naar Jeruzalem, de stad die door religies wordt verscheurd. Hij zwierf over het Iberisch schiereiland, licht werpend op de vervlogen tijden waarin Joden, christenen en moslims er soepel naast elkaar leefden. Met Paraísos perdidos ('verloren paradijzen') vroeg hij Latijns-Amerika om vergeving voor Spanjes koloniale praktijken.

Niet voor niets bevorderde de Europese Unie Savall in 2008 tot 'ambassadeur voor de interculturele dialoog'. Unesco heeft hem benoemd tot Artist for Peace. Waarna het dus niet uit de lucht komt vallen dat Savall zijn jongste creatie aanbiedt onder de titel Guerre & Paix, 1614-1714. Oorlog en vrede schuiven in elkaar op twee cd's, die verstopt zitten in een boek van 400 pagina's, met teksten in zeven talen.

Utrechtse Festival Oude Muziek

Op het Utrechtse Festival Oude Muziek zette Savall ze al eens op een rijtje: 17de-eeuwse veldslagen en vredesverdragen, van de Ottomaanse aanval op Hongarije tot de Capitulatie van Barcelona. Zijn speurwerk breidde zich zelfs uit tot het Beleg van Breda (1624/25), het Verdrag van Nijmegen (1678) en de Vrede van Rijswijk (1697).

Bij elke zet in het machtspolitieke spel zocht Savall muziek. 1618, de Dertigjarige Oorlog ontbrandt: een battaglia of strijdstuk van Samuel Scheidt jut de troepen op. 1659, Vrede van de Pyreneeën: een motet van Jean-Baptiste Lully bezegelt de harmonie tussen Frankrijk en Spanje. 1713, de Vrede van Utrecht: Georg Friedrich Händel verklankt de Europese opluchting met zijn Utrecht Te Deum.

Met een gedachte van Augustinus zendt Savall zijn cd-boek de wereld in: rond het jaar 400 filosofeerde de kerkvader dat het verstandiger ware oorlog te doden met woorden, dan mensen te doden met zwaarden.
(tekst loopt verder na video)

Jordi Savall voegt eraan toe: 'Ik heb de vaste overtuiging dat we de aartsvijanden van de mensheid - te weten onverschilligheid, haat en egoïsme - alleen kunnen bestrijden met liefde, kennis, empathie en begrip.' Waarna hij academisch getinte essays plaatst over moraal, duurzame vrede en de 'paradoxale en mythische mega-identiteit' van het Westen.

Voor de muziek doet Savall een beroep op vertrouwde cohorten. Natuurlijk verschijnt Hespèrion XXI, het oudemuziekensemble dat hij heeft opgericht met zijn in 2011 overleden vrouw, de sopraan Montserrat Figueras. Ook La Capella Reial de Catalunya treedt aan, de zangersgroep waarmee Savall de polyfonie bestrijkt. Voor het orkestwerk rukt hij de snaren en blazers aan van Le Concert des Nations.

Samen produceren ze een tijdloos Savall-geluid: aards maar nooit ruw, vol maar nooit vet, fluwelig maar nooit zijig. Niet elk wapenfeit krijgt passende muziek. Neem het Beleg van Breda: toen de Spanjaarden de Brabantse stad succesvol uithongerden, zullen weinig manschappen Ya es tiempo de recoger hebben geneuried, waarin Lope de Vega het principe van de terugtocht bezingt. En binnen de boodschap van universele vrede voelt Savalls arrangement van het Catalaanse volkslied vreemd aan.

Zoveel maken zijn omzwervingen door de 17de eeuw wel duidelijk: vrede komt niet op een koopje. Waarmee deze baksteen het ideale cadeau is voor sceptici die menen dat we beter af zijn met een Europa van rivaliserende staten.

Guerre & Paix, 1614-1714. Diverse ensembles o.l.v. Jordi Savall. AliaVox (boek met twee cd's).

De klank van oorlog

Van ophitsend slagwerk tot klaagzang en jubelmis: 17de-eeuwse componisten hebben oorlog en vrede over de volle breedte verklankt. Drie voorbeelden uit de opname van Jordi Savall.

1 Het gevecht
Heinrich Ignaz Franz von Biber: Battalia (1673).

Met ketsende snaren en jankende tonen geeft de grootste vioolvirtuoos van de 17de eeuw, Heinrich Ignaz Franz von Biber, z'n eigen kijk op de horror van het slagveld.

2 Het verdriet
Samuel Scheidt: Zion spricht: Der Herr hat mich verlassen (1618).

Waar wordt gestorven, wordt gerouwd. In dit motet op tekst uit het Bijbelboek Jesaja voorvoelt Johann Hermann Schein de gruwelen van de Dertigjarige Oorlog.

3 De vrede
Georg Friedrich Händel: O be joyful (1713)

Voor de alomvattende Vrede van Utrecht in 1713 componeert Georg Friedrich Händel niet alleen zijn beroemde Utrecht Te Deum. Ook op de regels van Psalm 100 verklankt hij de Europese opluchting.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden