Het gelijk van de hemelvorser in gorgelende klank

De componist Diderik Wagenaar heeft iets met het heelal. Bij het Noordhollands Philharmonisch Orkest ging vorig jaar een stuk voor koor en orkest in première waarvan hij de tekst ontleende aan Galilei, de hemelvorser die tot het baanbrekende inzicht kwam dat de zon niet om de aarde draait maar andersom....

Roland de Beer

De delen die erbij kwamen heten Bellarmino - naar de kardinaal die aantoonde dat Galilei's bevindingen onmogelijk konden kloppen (God sprak ze tegen in de bijbel) - en Pascal, naar de filosoof die het later voor Galilei's ketterse opvattingen opnam.

We danken de informatie aan Wagenaar, die het tractaat van Galilei, de brief van Bellarmino en het pleidooi van Pascal in hermetische klanken toonzette, maar er in goed Nederlands een verklaring bij liet uitgaan.

Het is lang geleden dat bij de Nederlandse Opera De materie van Louis Andriessen werd opgevoerd. Maar kort genoeg om nog te weten dat het eerste deel daarvan over Gorlaeus ging, een natuurkundige die een soort atoomtheorie ontwikkelde. Nog langer geleden componeerde Wagenaar het hoketus-stuk Tam Tam, naar het voorbeeld Hoketus van zijn collega Andriessen.

Leek Galilei bij eerste aankondiging het symptoom van een typische behoefte aan het Haags conservatorium om tot het einde der dagen elkaars hand vast te houden, bij het luisteren naar dit drieluik doen zich andere indrukken voor. Hadden sommige stukken van Wagenaar, hoe sterk ook, zonder voorbeelden van Andriessen nooit geschreven kunnen zijn, in Galilei verwijdert Wagenaar zich ver van zijn moederplaneet.

Krachtige opwaartse bewegingen, gorgelend opgezet vanuit de aardse contrafagot en hoog eindigend in een uitspansel van lang naklinkende akkoorden, vormen het openingsstatement, dat, sterk uitvergroot, ook de slotsom is. Je herinnert je van de weeromstuit Keuris, Schat of Ketting, maar Wagenaar slaat er een eigen weg mee in, met vrouwen- en hoge mannenstemmen die het cirkelen van satellieten om Jupiter bezingen in een koraal van originele, fraai uitbottende akkoorden.

Regeert het roomse dogma van Bellarmino in een zeurend unisono van de baszangers, waar het orkest zich aan vastzuigt met geluiden die associaties wekken met spraak die achterstevoren wordt afgedraaid, in het slotdeel Pascal winnen Galilei's gebaren naar het zwerk. Het zijn gedecideerde gebaren, zonder platte triomf.

Galilei: het is geen muziek waarvan de aarde in omgekeerde richting zal gaan draaien, maar wel een stuk dat, na de bekwame uitvoering onder doopvader Jurjen Hempel, zeker uitnodigt opnieuw gehoord te worden.

Gecirkeld werd er ook in Orbits, een betoverend, nog springlevend stuk van dertig jaar oud van Theo Loevendie, waarin een solohoorn en vier verspreid opgestelde antwoordhoorns een orkest onder hypnose brengen, en zich daarna uit de voeten maken, het orkest verweesd achterlatend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden