ACHTERGROND

Het geheim van regisseur Ceylan? Geduldig uitbenen

Nuri Bilge Ceylan geldt als een van de belangrijkste hedendaagse filmmakers. Zijn relatiedrama Winter Sleep won dit jaar de Gouden Palm. Zijn geheim? Geduldig uitbenen loont.

Winter SleepBeeld Still

Als melancholie nog niet bestond, zou Nuri Bilge Ceylan het zeker uitvinden. Het oeuvre van de 55-jarige Turkse filmmaker is doortrokken van weemoed en onbestemd verlangen. Van vroege films als Clouds in May en Distant tot zijn laatste, het met een Gouden Palm bekroonde drama Winter Sleep - steeds voert Ceylan behoedzame, weifelende personages op. Of ze nu naar liefde zoeken (zoals in Climates) of naar een lijk (Once Upon a Time in Anatolia), het draait uiteindelijk om iets groters. Iets ongrijpbaars.

Het levert de regisseur veel lof en erkenning op. Nuri Bilge Ceylan geldt als een van de belangrijkste hedendaagse filmmakers, met een indrukwekkende rij prijzen achter zijn naam. Op het filmfestival van Cannes is hij al sinds zijn eerste korte film een graag geziene gast; voordat hij er in mei van dit jaar de Gouden Palm oppikte, nam hij al twee keer de Grand Prix mee naar huis.

Die uitstekende reputatie heeft wel een keerzijde. Festivalsucces betekent niet automatisch publiekssucces. Dat geldt ook voor Ceylan, wiens films zich niet makkelijk laten verkopen: ze hebben geen spectaculaire plot, een laag feelgoodgehalte, geen acteurs die bekend zijn buiten Turkije. En ze worden steeds langer, Winter Sleep duurt bijna drieënhalf uur. Ze hebben dus tijd nodig. Moeilijk of ontoegankelijk zijn Ceylans films helemaal niet, maar misschien wel wat stug, als de afwachtende gast op een feestje wiens zwijgzaamheid voor arrogantie wordt aangezien.

Nuri Bilge CeylanBeeld anp

Bekroond

Nuri Bilge Ceylan (1959) werd geboren in Istanbul en groeide op in Yenice, een dorp in het noordwesten van Turkije. Na zijn studie elektrotechniek richtte hij zich eerst op fotografie en later op filmmaken. Op 36-jarige leeftijd debuteerde hij als regisseur met een korte film, Koza (Cocoon), waarin zijn ouders de hoofdrollen speelden. Het was de eerste Turkse korte film die werd uitgenodigd voor de competitie van het filmfestival van Cannes. Sindsdien wist Ceylan in Cannes zeven prijzen te winnen. De belangrijkste, de Gouden Palm, won hij in mei met Winter Sleep. Ook op andere festivals werden zijn films veelvuldig bekroond.

Introvert en bedachtzaam

Ceylan is als zijn films: introvert en bedachtzaam. Op interviews is hij niet dol. Een beetje nurks doet hij, vooral wanneer het gaat over de lengte van zijn films, of het vermeende gebrek aan actie. Hij had zijn nieuwe film expres Winter Sleep genoemd, vertelde hij de pers een dag na de wereldpremière in Cannes. Iedereen raadde hem deze titel af: 'Ik ging ervan uit dat de meeste mensen dachten: o jee, weer zo'n lange film. Dat gevoel wilde ik versterken, dus besloot ik te kiezen voor iets met 'slaap' in de titel.' Over die lengte: 'Niemand vindt het fijn, ook het publiek niet. De distributeur haat het, iedereen haat het. Die uitdaging bevalt me.'

Kort na Cannes, tijdens een openbare masterclass in Rotterdam, is Ceylan spraakzamer en minder dwars. Natuurlijk, zegt hij daar, wil hij het publiek niet pesten met extreem lange of trage films. Winter Sleep duurt lang, maar er gebeurt van alles. De personages praten uitgebreid, anders dan in zijn vroegere films, waarin hij de dialogen vaak beperkt hield. Als zijn films al traag zijn, dan is dat in elk geval geen opzet: 'Soms heb ik het gevoel een scène af te raffelen en dan lees ik later in recensies dat het juist ontzettend langzaam ging. Dat verbaast me wel. Blijkbaar loopt mijn interne wereld niet synchroon met de echte wereld.'

Opzet of niet, duidelijk is dat Ceylan geen concessies doet. Alleen hij bepaalt hoe lang zijn film duurt, waarover hij gaat en wat de titel wordt. 'Wat ik doe kan iemand anders niet bevallen, maar dat is precies wat mij motiveert', zegt hij daarover. 'Ik ben obsessief en kan een beetje koppig zijn. Ik laat me geen restricties opleggen. Sinds ik ben begonnen met filmmaken, heb ik altijd geprobeerd mijn vrijheid te beschermen. Dat is het belangrijkste voor mij.'

Ceylans vroege werk was autobiografisch. The Small Town, bijvoorbeeld, speelde zich af in het dorp waar hij opgroeide. Distant (Uzak), waarmee hij in 2002 internationaal doorbrak, ging over de kloof tussen platteland en stad, door hem zelf ervaren. De verhalen werden nog persoonlijker doordat hij vrienden en familieleden de hoofdrollen liet spelen. Uit geldgebrek, maar ook uit onzekerheid: 'Ik was erg bang om te falen. Als ik dan toch zou mislukken, hield ik het maar liever binnen mijn kennissenkring. Daarnaast vond ik dat amateur-acteurs natuurlijker overkwamen. Vroeger was ik erg op zoek naar realisme. Inmiddels ben ik daar wat vrijer in en werk ik juist liever met professionele acteurs. Winter Sleep is een stuk theatraler.'

Met de roem stegen de budgetten. Waar Ceylan eerst behalve scenarioschrijver en regisseur ook cameraman, editor en producent was, heeft hij tegenwoordig een flinke crew. De autobiografische verhalen maakten plaats voor genrefilms. Climates was een relatiedrama, Three Monkeys een film noir en Once Upon a Time in Anatolia een western, maar dan wel op zijn Ceylans: op zijn kop gezet en uitgebeend.

Oogstrelende composities

Gebleven zijn de oogstrelende composities en de tobbende, complexe personages. Niemand is precies zoals hij zich voordoet. 'We dragen allemaal een masker waarachter we van alles verbergen', vindt de regisseur. 'Iedereen probeert zichzelf te beschermen door zich beter voor te doen dan hij is. Dat is een overlevingsmechanisme. Daarom ben ik ook zo geïnteresseerd in lichaamstaal. Wat iemand zegt, kan een andere boodschap uitdragen dan zijn non-verbale houding. De details zijn ontzettend belangrijk. Ik kan eindeloos op zoek zijn naar precies de juiste gezichtsuitdrukking.'

Verder kijken dan de oppervlakte, daar gaat het om. Niet voor niets benoemt Ceylan, die filmmaken omschrijft als 'een manier om eenzaamheid en allerlei negatieve gevoelens van je af te werpen', regisseurs als Robert Bresson, Ingmar Bergman en Yasujiro Ozu als zijn voorbeelden. Eigenlijk vormen al zijn films, zeker ook het op verhalen van Tsjechov gebaseerde Winter Sleep, een psychologisch onderzoek. Geen karakter is zwart-wit; Ceylan is niet geïnteresseerd in helden of schurken, maar in gewone mensen met al hun onhebbelijkheden. Ze hoeven geen sympathie op te roepen, vindt hij. 'Personages die irriteren, zijn interessanter. Irritatie roept de behoefte op iemand beter te begrijpen.'

Mooie sprookjes vertellen, dat laat de regisseur liever aan anderen over. Hij is geïnteresseerd in eerlijkheid. Mensen zijn nu eenmaal zelden recht door zee, ze maken fouten. Maar hoe genadeloos Ceylan zijn personages ook onder de loep legt, er is altijd ruimte voor verlossing, vaak in gang gezet door de natuur. Een fraaie wolkenpartij, de eerste sneeuwvlokken van het jaar, het geluid van blaffende honden in de nacht - ze bieden flarden inzicht of troost. Bij Ceylan is een landschap nooit zomaar een landschap, maar het doek waartegen het menselijk falen zich aftekent en waarmee het soms ook wordt toegedekt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden