BOEKRECENSIEHet geheim van de Gucci-koffer

Het geheim van de Gucci-koffer vertelt de boeiende geschiedenis van een gravin die haar wereld ziet verkruimelen ★★★★☆

Een oude koffer voert publicist Pauline Terreehorst naar een uithoek van Oostenrijk, waar voor de oorlog een bijzondere gravin woonde. Het geheim van de Gucci-koffer is een fascinerend verslag van haar leven én een kroniek van Midden-Europa.

null Beeld Silvia Celiberti
Beeld Silvia Celiberti

In 2004 bood Pauline Terreehorst, auteur van artikelen over mode, film en fotografie (voor onder meer de Volkskrant), op een veiling bij Sotheby’s met succes op een Gucci-koffer. Toen ze haar aankoop ophaalde, bleken er twee dozen bij te horen. De inhoud was even gevarieerd als intrigerend: oude kant en jurken, maar ook albums met beschreven ansichtkaarten uit de eerste helft van de vorige eeuw. Terreehorst werd nieuwsgierig naar de namen en adressen op die kaarten en dat leidde tot een speurtocht naar een gravin en haar kasteel in een uithoek van Oostenrijk. Het geheim van de Gucci-koffer – Hoe de adel uit Midden-Europa verdween is het resultaat van haar onderzoek, dat naar archieven in onder meer Salzburg en Berlijn voerde.

Het boek is een fascinerend verslag van haar zoektocht én een mooi documentair verhaal met als centrale figuur gravin Margarethe (Margit) Szapáry, geboren Henckel von Donnersmarck (1871-1943). Zij bewoonde een somber kasteel in de Lungau, een geïsoleerd gebied ten zuiden van Salzburg. Afkomstig uit Silezië was ze daar terechtgekomen door haar huwelijk met de Hongaarse graaf Sándor Szapáry, die er vanaf 1900 het ‘authentiek middeleeuwse’ kasteel Finstergrün liet bouwen. Na zijn voortijdige dood in 1904 – hij was pas 46 – zorgde zijn vrouw voor de voltooiing van het kasteel en vooral voor de inrichting. Met kennis van zaken kocht zij laat-middeleeuwse en vroeg-renaissancistische meubels en kunstvoorwerpen en verschafte Finstergrün zo een museaal interieur.

Een bijzondere en ontwikkelde vrouw, deze Margit. Verplicht aan haar stand was zij een weldoener in haar regio, maar ze ontsteeg de simpele filantropie. Zo werd op haar kosten een school neergezet en liet ze tijdens de Eerste Wereldoorlog op haar land voedsel verbouwen voor de hongerige bevolking. Zij bestierde haar ondernemingen met een sterk sociaal gevoel en een intelligente handelsgeest. Een ‘intrinsiek’ geëmancipeerde vrouw, die dat niet uitte door de barricades te beklimmen. Voor de Lungau werd zij een moederlijke heldin.

Onder druk gezet

Margits particuliere geschiedenis komt op een hoger historisch plan als in 1938 Hermann Göring, nazi-opperbevelhebber van de Luftwaffe, contact met haar zoekt. Ze kennen elkaar oppervlakkig: als jongen verbleef Göring geregeld op het kasteel van de minnaar van zijn moeder – de buurman van Margit. Göring weet dat gravin Szapáry een indrukwekkende inboedel heeft.

Margit had na de Eerste Wereldoorlog veel geld verloren en daarvan maakt Göring uitgekookt gebruik. Hij weet een imposant gotisch hemelbed van haar af te troggelen, zonder dit ooit te betalen. Hij aast op meer en begint Margit slinks te intimideren en haar financieel onder druk te zetten. Opgejaagd besluit zij in 1941 een groot deel van haar interieur te laten veilen. Alles beter dan het in handen te laten vallen van kunstroofdier Göring, die zijn jachtslot Carinhall volstouwt met gestolen kunst en antiek. Na de verkoop van haar met veel liefde en kennis verzamelde levenswerk rest een nagenoeg leeg Finstergrün. Twee jaar later sterft Margit, 72 jaar oud. Enkele dagen na haar begrafenis wapperen hakenkruisvlaggen aan haar kasteel; Göring heeft er een opleidingsinstituut voor NSDAP-onderwijzeressen in gevestigd.

Het geheim van de Gucci-koffer is niet alleen een beschrijving van het bijzondere leven van Margit Szapáry en haar entourage, maar ook een kroniek van het wankelende Midden-Europa in de jaren 1914-1945, waar staatsgrenzen werden verschoven als pionnen op een halmabord. In dat steeds veranderende deel van Europa verdween allengs de adel met zijn invloed en glorie. Symbolisch daarvoor is het lot van de adellijke landgoederen en kastelen. Finstergrün is al bijna zeventig jaar een kindervakantieoord.

In een nawoord noteert Terreehorst wat er is gebeurd met de bezittingen van Margit en haar familie, en met de omgeving. Leeggeroofd, geconfisqueerd, in brand gestoken, verbouwd tot hotel, ingericht als school. Het is een treurige opsomming.

Van grandeur naar kaalheid

Terreehorst beschrijft het lot van Margit, haar familie, haar status en haar bezit in een aantrekkelijk cultuur-historisch kader, dat de unheimische evolutie van grandeur naar kaalheid levend maakt. Ze noemt namen als Gustav Mahler, Theodor Fontane, Richard Wagner, Joseph Roth. Zijdelings, maar ze geven kleur en sfeer aan haar verhaal.

De auteur heeft bewondering voor Margit, maar kijkt ook met een kritische distantie naar haar voorname afkomst, die ondanks alle idealisme en lichte progressiviteit toch beperkend werkte. Het portret van de gravin roept ook vragen op. Hoe was de band met haar kinderen? Zijn er geen brieven bewaard gebleven die meer inzicht geven in Margits emotionele kant?

Het hemelbed dat Göring Margit afhandig maakte, was niet haar enige. Een ander exemplaar is opgesteld in Burg Burghausen, een kasteel in de buurt van München. Dat het ooit van Margit was, wordt er niet bij vermeld. Ook hier gaat dit boek over: de tragiek van het voorbijgaan van mensen, dingen, naties, grenzen. Niets is zeker, alles verandert, veel verdampt. Margit heeft ervaren, zeker in de periode van het door haar verfoeide nationaal-socialisme, dat haar Welt meer en meer die van gestern werd.

Een ver familielid van Margit is Florian Henckel von Donnersmarck, filmregisseur van het gelauwerde Das Leben der Anderen (2007) en Werk ohne Autor (2018). Zijn eigen familiegeschiedenis bevat goud voor een rijke film. Het verhaal van een sterke vrouw in een verkruimelende, door twee oorlogen gegeselde wereld. De ondergang van de adel in Midden-Europa. Het geheim van de Gucci-koffer, boeiend verteld en rijk aan cultuurhistorische details, biedt er een prikkelende basis voor.

Pauline Terreehorst: Het geheim van de Gucci-koffer – Hoe de adel uit Midden-Europa verdween. Prometheus; 294 pagina’s; € 22,50.

null Beeld Prometheus
Beeld Prometheus
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden