Profiel

Het geheim van bouwvrouw Francine Houben

Ze sleept prachtopdrachten binnen, Francine Houben, oprichter van het succesvolle architectenbureau Mecanoo. Ook in crisistijd. Wat is haar geheim?

Francine HoubenBeeld Raimond Wouda

Er is een foto van architect Francine Houben op een hotelkamer in Korea. Ze bereidt zich voor op een presentatie van een miljoenenproject. 'Ze is omgeven door snoeren, opladers, laptops en telefoons', zegt de man die de foto maakte: Harry Cock. 'Maar er is ook een strijkbout.' Om straks toch met een gestreken blouse op de presentatie te staan. 'Dat is Francine: georganiseerd, veel energie, zakelijk, maar soms ook een beetje meisjesachtig en onzeker.'

Francine Houben (1955), is oprichter van Mecanoo. Het Delftse architectenbureau (130 man personeel) viert dit jaar niet alleen het 30-jarig bestaan, maar sluit 2014 ook af als zijn succesvolste jaar tot nu toe. Met een nominatie voor de prestigieuze Mies van der Rohe Award voor de bibliotheek in Birmingham (2013), de voltooiing van het eerste project in de Verenigde Staten en de uitvoering van het toverachtige megatheater in Taiwan is de mondiale doorbraak compleet.

Houben zelf werd door het Britse Architects' Journal uitgeroepen tot 'Women architect of the year'. Zij vormt het hart en ziel van Mecanoo. 'Als Francine binnenkomt, worden er knopen doorgehakt', zegt fotograaf Cock, die haar een jaar lang en tienduizenden vliegkilometers ver volgde voor het boek Dutch Mountains (2011), dat zowel een profiel is van het bureau als van de oprichtster. Houben is lid van een select gezelschap ster-architecten die wereldwijd pitchen op prestigieuze opdrachten waarbij miljoenen op het spel staan.

'Op een dergelijk bestaan staat een enorme druk', zegt architectuurcriticus en hoogleraar Bart Lootsma. Architectuuropdrachten worden vergeven in competities, waar je zowel zakelijk als creatief heel sterk in je schoenen moet staat. Het is knap dat Houben zich in die wereld van grote ego's weet te handhaven. 'Er zijn niet veel vrouwen die in die wereld meedoen.' Houben heeft die stress altijd goed kunnen verwerken. 'Het feit dat zij een van de weinige vrouwen is, is voor haar nooit een issue geweest, geloof ik.'

Beeld .

Kruisplein Rotterdam (1981-1985)

Het winnende prijsvraagontwerp voor jongerenhuisvesting waarmee Mecanoo in 1984 begon. Gevraagd werd een variatie aan woningtypen, die konden worden samengevoegd en veranderd. Tegelijk moest het ontwerp een brug slaan tussen het na-oorlogse stadscentrum en de 19de-eeuwse woonbuurt Het Oude Westen. Mecanoo's antwoord was een compositie van twee gebouwen, die door hun maat en situering de verschillen in schaal opvangen terwijl ze architectonisch aansluiten bij de kloeke gebouwen uit de wederopbouw.

Superdutch

Ook Mecanoo-partner Francesco Veenstra denkt dat het voor Houben geen kwestie is. 'Maar ik denk dat het wel degelijk uitmaakt; als vrouw kom je anders over. Al is het niet iets dat we bewust inzetten bij acquisities. Francine draagt zelden een jurk. Vrouwelijke kleding, dat wel. Verzorgd.' Haar nagels lakt ze onderweg in het vliegtuig.

Houben behoort tot de Nederlandse architectuurlichting die Superdutch is gedoopt. Een uiterst succesvolle generatie met architecten als Winy Maas, Ben van Berkel, Adriaan Geuze. En Erick van Egeraat, de ex-man van Houben, die in de beginfase bij Mecanoo werkte. Het is een generatie die opkwam in de jaren negentig dankzij een overheidsbeleid om architectuur te stimuleren en een economie waar de bomen tot in de hemel groeiden.

Maar toen deze generatie van de opleiding afkwam, bevond de Nederlandse architectuur zich op een absoluut dieptepunt. 'Er was geen debat, ontwerpen was bijna een vies woord', zegt Lootsma, die de term Superdutch muntte in het gelijknamige boek dat hij in 1999 schreef.

'Je moet bedenken: architectuur was toen niet spannend', zegt studiegenoot Henk Döll, mede-oprichter van Mecanoo. 'We kwamen net uit de provobeweging en de studentenrevolte; in het onderwijs werd vooral gesproken over volkshuisvesting. Het vormgeven was op de achtergrond geraakt.' Houben, Döll en Roelf Steenhuis - die ook aan de TU Delft studeerde - wilden bewijzen dat woningbouw meer kon zijn dan een lomp baksteenblok. Dat je voor hetzelfde geld gebouwen kon maken met ruimtelijke plattegronden, goed ingepast in de stad en voorzien van frisse gevels.

Beeld .

Universiteitsbibliotheek Delft (1993-1998)

Het ontwerp voor de universiteitsbibliotheek betekende voor Mecanoo de definitieve overstap naar publieke gebouwen en de internationale doorbraak. Het gebouw geldt met zijn grasdak en klimaatgevel niet alleen als voorloper op het gebied van duurzaam bouwen, maar ook als een van de eerste bibliotheken waar het steeds minder om boeken en meer om kennis delen draait. In navolging van de bibliotheek kreeg Mecanoo in 2001 opdracht voor het campuspark van de TU Delft.

Tomeloze ambitie

Terwijl ze nog studeerden, wonnen ze een prijsvraag voor jongerenhuisvesting aan het Rotterdamse Kruisplein. Dat was geweldig, maar meteen ook een probleem, er was immers nog geen bedrijf. Houbens vriend Erick van Egeraat en medestudent Chris de Weijer sloten zich aan. Op 1 januari 1984 begon Mecanoo. De naam was een samentrekking van het bouwspeelgoed meccano en hun Kruisplein-ontwerp OZOO, een referentie naar de dierentuin die daar ooit stond.

'Het was wij tegen de rest van de wereld', beschrijft architect Hans van der Heijden, die destijds bij Mecanoo werkte. 'De ambitie was tomeloos. De portfolio was al goed gevuld met woningbouw, maar ze droomden van publieke gebouwen, het buitenland.' Voor Van der Heijden was de rolverdeling tussen het echtpaar Houben-Van Egeraat duidelijk: 'Francine bedacht de concepten en trad daarmee naar buiten, Erick was de estheet.'

Kruisplein was een aanklacht tegen de liefdeloze architectuur van de stadsvernieuwing in die jaren. Mecanoo liet zich inspireren door de buitenlandse voorbeelden. In hun woningbouw op de Hillekop in Rotterdam citeerden ze ontwerper Alvar Aalto. Bij andere projecten keken ze naar Berthold Lubetkin en J.J.P. Oud. Mecanoo was in die tijd niet per se vernieuwend. Het was deels postmodernisme, de bouwstijl waarin, voortbouwend op het modernisme, vrijelijk geput wordt uit het verleden. Maar verfrissend was het wel.

Tot halverwege de jaren negentig kon bijna elk bureau dat fatsoenlijk zijn werk deed, heel goed groeien. Lootsma: 'Dan kwam je al snel op lijstjes van gemeenten terecht.' Daar zaten de opdrachten. Er werd in groeikernen gebouwd, onderwijsgebouwen en cultuurhuizen. Dat gaf bureaus als MVRDV en Mecanoo de kans om volume te ontwikkelen, wat belangrijk was toen in 1994 de lijstjes werden ingeruild voor strenge aanbestedingsregels en pitches. Lootsma: 'Een bepaalde omvang en genoeg referenties werkten in je voordeel. Een bureau als NL Architects, waar zeker talent zat, kwam gewoon te laat.'

Beeld .

Kapel Heilige Maria der Engelen, Rotterdam (1998-2001)

Naast de woningbouw en publieke gebouwen waarmee Mecanoo groot is geworden, is het bureau altijd aan kleinere projecten blijven werken, die de mogelijkheid boden om te experimenteren met ruimte, licht en materialen. De kapel op de Rotterdamse begraafplaats St. Laurentius is een sprekend voorbeeld. Het ontwerp - kenmerkend door de organische vormen, de lichtinval van boven en het 'Mecanoo-blauw' - is gebaseerd op afscheidsrituelen.

Cement

Mecanoo zat aan de goede kant; het eerste boek met een overzicht van hun woningbouwprojecten, bedrijfsgebouwen, een hotel en de openbare bibliotheek van Almelo was al verschenen. Die indrukwekkende productie was zeker ook te danken aan Houben. Döll: 'Francine heeft veel ideeën, daar zitten altijd wel een paar goede tussen.' Van der Heijden: 'Ze was het cement van het bureau.' Tegelijk wist ze met projecten als het Amsterdamse Trusttheater, in een gerenoveerde kerk, en de 'groene' universiteitsbibliotheek in Delft maatschappelijke thema's als duurzaamheid en hergebruik op de kaart te zetten. Veenstra: 'Toen is de basis gelegd voor wat het bureau nu doet.'

Houben is niet alleen architect, maar ook moeder van drie kinderen, een combinatie die volgens haarzelf 'niet altijd even makkelijk was'. Met Van Egeraat bouwde ze haar eigen huis in Rotterdam Kralingen, na de breuk trouwde ze met organisatieadviseur Hans Andersson. Haar leven bestaat, blijkt ook uit het boek Dutch Mountains, uit veel vliegen, veel overleggen, altijd verschillende projecten tegelijk overzien en de koers uitzetten.

Haar ambitie was bijzonder, zeker in de jaren tachtig, toen grootschalig denken nog enigszins verdacht was. Maar bij die gedrevenheid hoort ook een keerzijde. Van der Heijden maakte mee hoe bureaupartner Steenhuis Mecanoo verliet. 'Francine zei: 'Wij hebben plannen met dit bureau.' En Steenhuis' scepsis over de koers paste duidelijk niet bij de ambities van Francine en Erick. Hij werd zonder pardon uit het bureau gezet.' In 1993 volgde privé en zakelijk een breuk tussen Houben en Van Egeraat, die door kennissen van hen als pijnlijk wordt omschreven. Van Egeraat - die zelf een succesvol eigen bureau heeft - wil niet meewerken aan een verhaal over zijn ex-partner.

Beeld .

National Performing Arts Center, Kaohsiung, Taiwan (2006-2016)

Na La Llotja in Spanje is dit het tweede theatercomplex dat Mecanoo buiten Nederland realiseert. Het betekent hun doorbraak in Azië. Het ontwerp valt op door de expressieve, organische vormen (volgens Houben geïnspireerd op de eeuwenoude Banyanbomen in het park waar het theater staat). Met 150 duizend vierkante meter vloeroppervlak is dit het grootste project tot nog toe. De opening is gepland voor 2016.

Kritiek

Houben is het type leider dat een zelfgebakken taart meeneemt naar een vergadering. 'Ze heeft - dit gaat ze me niet vergeven - soms iets moederlijks', zegt Veenstra. Ze kan begripvol zijn, terwijl bij fameuze bureaus als OMA, Jean Nouvel en Zaha Hadid, de woede-uitbarstingen van de bazen legendarisch zijn. 'Daar wordt soms een afgekeurde maquette op de grond vertrapt. Francine is het tegenovergestelde.' Maar wel: 'Als iets niet goed is, wordt dat duidelijk gemaakt.'

Wat is de betekenis van het oeuvre van Mecanoo voor Nederland? De woningbouw op het Kruisplein was een belangrijke omslag in het denken over stadsvernieuwing in Rotterdam, weg van de portiekflat. 'Hier zie je dat sociale betrokkenheid en aandacht voor ontwerpen wel degelijk samengaan', zegt architectuurkenner Lootsma. De universiteitsbibliotheek in Delft, met zijn grasdak, introduceerde de vriendelijkheid die de jarenzeventigcampus vol brutalisme-betonkolossen ontbeerde.

Dat zijn wapenfeiten: maar er is ook kritiek, dat de esthetische kwaliteit van het ontwerp ten koste gaat van functionaliteit. En vaak wordt gezegd dat er gebrek aan een duidelijke ideologie is. Waar staat het bureau voor? 'We zijn niet dogmatisch', zegt Veenstra. 'Ons museum op Texel is totaal anders dan het theater dat we in Taiwan bouwen. Wij vragen onszelf bij elke opdracht: wat is nodig in deze context, voor deze gebruiker?'

Houben is niet in elk ontwerpproces de tekenaar. Veenstra: 'Haar kracht is hoe ze een betekenisvol verhaal ontwikkelt rond een ontwerp.' Hij noemt de decoratieve 'ringengevel' voor de veelgeprezen bibliotheek in Birmingham - door Houben 'People's Palace' genoemd - die de sfeer van het industriële verleden met het voor de stad kenmerkende smeedwerk combineert. En de imposante nieuwe stationshal in Delft met een 'Delfts Blauw' plafond. 'In elk project van Mecanoo zit zo'n onvergetelijke plek.'

Beeld Mecanoo

Nationaal Historisch Museum, Arnhem (2007)

Het winnen van de prijsvraag voor de 'canon' van de Nederlandse geschiedenis was een droom die uitkwam voor Mecanoo, een droom die uiteen spatte toen het project door de bezuinigingen op cultuur werd afgelast. Desalniettemin was het ontwerp belangrijk voor de naamsbekendheid van Mecanoo en de overstap naar prestigeprojecten als de bibliotheek in Birmingham. Publicaties in de kranten resulteerden in de opdracht voor het kantoor van de Rabobank in Sittard (2014).

Meedogenloos

Fotograaf Cock heeft onthouden hoe meedogenloos Houben de context van een project verkent voor er wordt ontworpen: 'Ze fotografeert waanzinnig veel. Ze heeft altijd een paar heel goede cameraatjes in haar tas. Ik denk dat er miljoenen foto's zijn. Daarvan zou je een boek kunnen maken. Ze kan heel goed kijken.'

Op het bureau is zij de spil, de enige overgeblevene van de vijf oprichters. Veenstra: 'Dat spectrum, tussen zelf in spijkerbroek nog wat stoelen versjouwen en een volgend moment bij een opening naast de koning lopen, in de spotlights staan - dat is uniek in de architectuurwereld.'

Een positie vinden tussen uitersten, dat is ook wat Mecanoo met het ontwerpen nastreeft. Van der Heijden noemt het een collagetechniek: 'Het is een vorm van architectuur waarmee je makkelijk kunt onderhandelen - iets breder of hoger is nooit een bezwaar.' Veenstra ziet in de mondiale architectuur een beweging naar twee kanten: ofwel zeer minimalistisch, ofwel extreem uitbundig - denk aan de Deense sterarchitect Bjarke Ingels, die opereert onder het motto Yes is More. 'Wij staan daar tussenin, we kunnen beide richtingen uit. Maar we willen vooral iets wezenlijks bijdragen: niet alleen esthetiek of fun, maar alles bij elkaar brengen.'

Dat alles legt Houben geen windeieren. In een tijd dat het Nederlandse architectuurveld door de crisis is gedecimeerd, kreeg Mecanoo de opdracht voor de bouw van de Europese investeringsbank in Luxemburg. Er lopen nieuwe projecten in Washington, Cambridge en Shenzhen. Ze wonnen de competities voor station Ede en het entreegebouw van de Keukenhof. De energie van Houben lijkt niet af te nemen.

'Ik herinner me dat ik in 2011 aan het fotograferen was bij de opening van het Bijlmerpark, dat door haar is ontworpen', zegt Cock. 'Ik zag Francine lopen, met van die grote stappen. Kordaat, ze geeft een rondleiding, ze loopt vooraan in de stoet, met een microfoon in haar hand. Die zit met een draad vast aan een camera. Ze praat druk in de microfoon. De man met de camera en de anderen, die moeten echt flink doorstappen om haar bij te houden. Ik denk niet dat ze dat zelf zag.'

Op volkskrant.nl is de serie te zien die fotograaf Harry Cock in Taiwan maakte voor het jubileumboek van Mecanoo.

Beeld .

Bibliotheek Birmingham (2008-2013)

Het project dat de periode voor en na de crisis markeert en het gebouw waarin Mecanoo alle registers opentrok. De bibliotheek wordt niet alleen geroemd om zijn iconische verschijning, maar ook vanwege zijn ruimtelijkheid - de vide in het midden biedt doorzicht van het souterrain tot het glazen dak - en de publieke daktuinen die er op initiatief van Houben kwamen. Gevolg: een hele reeks nieuwe opdrachten voor culturele gebouwen in Groot-Brittannië en de Verenigde Staten.

Station Delft

Komend voorjaar te bewonderen: het nieuwe, door Mecanoo ontworpen station van Delft. Met kolommen die, handmatig, bekleed zijn met gebroken 'Delfts blauwe' tegels, een gewelfd plafond waarop een kaart van de stad uit 1877 is afgebeeld, en een panoramagevel naar de stad - nu nog bouwput. De stationshal maakt deel uit van het door Mecanoo ontworpen stads- kantoor (opening in 2016), wat weer onderdeel is van het grootscheepse Spoorzone-project. Het spoor wordt ondertunneld, voor de zone erboven (in totaal 30 hectare) staan onder meer duizend woningen gepland. Onlangs vroeg de gemeente financiële hulp bij het Rijk en de provincie, onder meer vanwege de zware last die de Spoorzone, mede door de economische crisis, vormt. De kosten zijn begroot op ongeveer een miljard, het tekort bedraagt tussen 50 en 80 miljoen euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden