Het enige verhaal is een zoektocht naar de ware aard van de liefde: prachtig en treurig in zijn hopeloosheid

Boek (fictie) - Het enige verhaal

Prachtig, beklemmend, raadselachtig en treurig is de nieuwe roman van Julian Barnes, de Britse schrijver die zich niets aantrekt van de literaire mores.

Zo begint Het enige verhaal, de nieuwe roman van Julian Barnes: 'Zou u liever meer liefhebben en meer lijden, of minder liefhebben en minder lijden? Dat is, denk ik, uiteindelijk de enige vraag.' Het is een vreemd, haast negentiende-eeuws begin van een roman, een opening die elke hedendaagse docent fictieschrijven zou afkeuren. Even verderop op pagina 1 volgt deze waarneming: 'We hebben meestal maar één verhaal te vertellen. Ik bedoel niet dat ons maar één ding overkomt in ons leven: er doen zich heel veel gebeurtenissen voor, waar we heel veel verhalen van maken. Maar er is er maar één dat ertoe doet, maar één dat de moeite van het vertellen waard is. Dit is dat van mij.'

Je zou kunnen zeggen: cut the crap, vertel gewoon dat verhaal als het zo de moeite waard is; show, don't tell, het credo van de moderne literatuur dat elke recensent en elke uitgeverijredacteur voorin de mond ligt bestorven. Het is maar de vraag of Tolstoj in het hier en nu was weggekomen met de beroemde openingszin van Anna Karenina: Alle gelukkige gezinnen lijken op elkaar, elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen wijze.'

Toch is de eerste zin van Het enige verhaal - je hebt meteen al zo'n vermoeden wat het antwoord van de ik-figuur zal zijn - een perfecte. Hij past bij het schrijven van Julian Barnes, niet alleen bij zijn romans, maar bij alles wat er uit zijn pen komt. Hij is een zoekende auteur, een schrijver die zichzelf en de lezer vragen stelt, zonder al bij voorbaat het antwoord te weten.

Het enige verhaal is een zoektocht naar de ware aard van de liefde, zoals Alsof het voorbij is - Barnes' eerste roman na de door hem steevast als een catastrofe omschreven dood van zijn grote liefde Pat Kavanagh - een zoektocht was naar de herinnering.

Julian Barnes Beeld epa

'Processing life'

De liefde tussen Paul Roberts en Susan Macleod is niet alledaags. Hij is, als hun relatie begint, 19 jaar en student. Zij is 48 en getrouwd. Ze vormen een dubbel op de tennisclub, en van het een komt het ander. We bevinden ons in een middleclassdorp in het lommerrijke Surrey; Douglas-Home is premier van Engeland - het verhaal begint dus in de zomer van 1964. Net als in Alsof het voorbij is kijken we terug in de herinneringen van een oudere man, een babyboomer.

Lang nadat er een tragisch einde is gekomen aan wat de liefde van zijn leven blijkt te zijn geweest, schrijft Roberts in een notitieboekje wat hij opvangt over de liefde. Hij noteert en streept weer door: 'Het is beter om te hebben liefgehad en verloren, dan om helemaal nooit te hebben liefgehad.' Uiteindelijk blijft één definitie staan: 'Naar mijn mening is elke liefde, al dan niet gelukkig, een ware ramp zodra men zich er volledig aan overgeeft.' Maar misschien, denkt Roberts - en Barnes denkt het met hem mee - 'was de liefde wel nooit in een definitie te vangen, maar alleen in een verhaal.'

Het enige verhaal

fictie

Julian Barnes, vertaling door Ronald Vlek

Atlas Contact; 256 pagina's; euro 19,99.

In de inleiding van Uit het raam, zijn verzameling literaire essays, zegt Barnes dit over fictie: 'Fictie verklaart en verrijkt, meer dan enige andere vorm van schrijven, het leven. (...) Als het om de waarheid over het leven gaat, hebben romans ons het meest te vertellen: wat het is, hoe we het doen, waartoe het misschien dient, hoe we ervan genieten en het appreciëren, en hoe we het verliezen.'

Ik vermoed dat Barnes het hier vooral heeft over de bewonderde fictie van anderen. Uit de genrekeuzes die hij maakt in zijn eigen werk blijkt dat het niet in de eerste plaats gaat om de roman, maar om iets anders, namelijk om wat Barnes 'processing life' noemt: 'Het leven verwerken tot fictie of journalistiek.' Dat kan in een roman, in een essay, in memoires (zoals in Niets te vrezen, waarin hij aan de hand van zijn eigen leven de dood onderzoekt) of in een mengvorm (zoals in Het tumult van de tijd, over het leven van de componist Sjostakovitsj, of in Flauberts papagaai, waarvan genrevaste critici helemaal in verwarring raakten). Het is maar net waar Barnes op dat moment het meeste zin in heeft - hij heeft lak aan de dorre poortwachters van de literaire boekhouding. Plezier is de kern van zijn schrijverschap. 'Schrijven is het grootste plezier dat er is', zei hij twee jaar geleden in de Volkskrant. Een plezier dat hem na de dood van zijn vrouw letterlijk redde; anders was de leegte onverdraaglijk geweest.

Raadselachtige beklemming

Het enige verhaal is, meer dan de non-fictieroman over Sjostakovitsj, een logische opvolger van het zeer succesvolle Alsof het voorbij is. Het heeft niet, zoals dat laatste boek, een scherpe plot, maar wel dezelfde raadselachtige beklemming in ogenschijnlijk alledaagse scènes. Als Paul Roberts Susan voor de eerste keer ontmoet op de tennisbaan, weet je dat er iets met haar is, zonder er een vinger achter te krijgen wat. Dat doet denken aan Sarah Ford uit Alsof het voorbij is, van wie je vanaf het moment waarop ze een eitje in de pan breekt weet: foute boel. Hoe Barnes dat effect teweegbrengt is een mysterie dat zich schuilhoudt in eenvoudige zinnen, in kleine details, in woorden die op zichzelf onschuldig zijn, maar die samen dreiging oproepen. Hij is een zorgvuldige bouwer. Het wordt pas gaandeweg duidelijk wat er mis is met de relatie, waar de zelfvernietigingsdrang van Susan vandaan komt en waarom Pauls reddingspogingen zinloos zijn. Het enige verhaal van de een is niet per se ook het enige verhaal van de ander.

Barnes is een pure storyteller die verschillende gedaanten aanneemt. Hij, de Engelse francofiel, kan heel goed uitleggen, zoals hij onlangs deed in The Guardian, waarom Charles de Gaulle destijds gelijk had met zijn opvatting dat Groot-Brittannië niet thuishoorde in de EU wegens een gebrek aan gemeenschapszin. Hij schrijft schitterend over zijn avonturen in de keuken en zijn diepe weerzin jegens vage kookboekaanwijzingen als 'een snufje' (Wijsneus in de keuken). Barnes is gek op de Tour de France en schrijft er meeslepend over (Iets aan te geven). Van zijn verhandeling over de schrijver Ford Madox Ford in Uit het raam krijg je veel zin om onmiddellijk af te reizen naar de Provence, zijn essays uit In ogenschouw zouden een barbaar in een kunstjunk veranderen.

In Hoogteverschillen, uit 2013, behandelt hij eerst uitgebreid de geschiedenis van de ballonvaart, om daarna, in het derde deel, over te gaan op Julian Barnes' enige verhaal - dat van de liefde voor Pat Kavanagh. 'Wij zijn dertig jaar samen geweest. Ik was tweeëndertig toen we elkaar leerden kennen, tweeënzestig toen ze stierf.' Het is processing life, maar nog niet zo diep en nietsontziend als in Alsof het voorbij is en Het enige verhaal. Ik denk dat Barnes' grote roman over de rouw nog moet komen.

De toon van Barnes is, wat hij ook schrijft, altijd dezelfde. De zinnen uit het schrijnende rouwepos over zijn vrouw zijn dezelfde als die in de liefdeselegie voor Susan Macleod uit Het enige verhaal. Het is de toon van de schrijver, die achter zijn toetsenbord zoekt naar universele waarheden over de grote en kleine levensvragen. Hij weet dat hij ze niet zal vinden, maar misschien komt hij een stukje dichterbij.

Het enige verhaal is prachtig en treurig in zijn hopeloosheid. Wie het uit heeft, is een stukje dichter bij het antwoord gekomen op de vraag wat liefde is. En tegelijkertijd, dat moet worden gezegd, is hij er ook een stuk verder van verwijderd.


'Werk is mijn redding geweest'

Voor zijn nieuwste roman kroop Julian Barnes in het hoofd van Sjostakovitsj, de componist die doorwerkte onder Stalin. Een lafaard? 'Als schrijver wil je vooral zeggen dat dingen ingewikkelder zijn dan ze soms lijken.' Lees het interview met Julian Barnes hier.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.