Reportage Afscheidsconcert

Het einde van een tijdperk: hoornist Martin van de Merwe stopt na 45 jaar

Maar liefst 45 jaar speelde Martin van de Merwe in het Rotterdams Philharmonisch Orkest – ongekend lang, zeker gezien zijn instrument: de hoorn. Klassiekemuziekrecensent Merlijn Kerkhof volgde de musicus in aanloop naar diens laatste concert in Rotterdam.

Martin van Merwe afscheid door Olivier Heiligers Beeld V3- Olivier Heiligers

Op de dag dat Martin van de Merwe zijn laatste noten in de Rotterdamse Doelen blaast, vrijdag 31 mei 2019, meldt de weerman van Radio Rijnmond dat de dag begint met wolkenvelden en dat het landinwaarts 22 graden wordt. Het is 9.00 uur. Van de Merwe, zeg maar Martin, staat wat later op dan hij gewend is wanneer hij een concert heeft. Zijn afscheidsreceptie heeft hij de avond ervoor al gehad. Er waren zeker 250 mensen. Hij dronk twee biertjes. Of, vooruit, drie.

Deze keer mocht het. 45 (vijfenveertig!) jaar speelde de hoornist als vast lid in hetzelfde orkest, het Rotterdams Philharmonisch. Uniek, een record. Voor de vaste bezoekers is geen gezicht zo vertrouwd als dat van Van de Merwe – breed, golvend grijs haar, kuiltje in zijn kin. Sinds 1983 was hij de aanvoerder van zijn groep, de eerste hoornist, degene die in de symfonieën de solopartijen heeft. Hij maakte zeven chef-dirigenten mee.

Voor het orkest is dit, kortom, het einde van een tijdperk.

Op de keukentafel in zijn huis aan een Rotterdamse singel liggen de cadeaus van gisteravond: zes handgeschreven brieven van dirigenten met wie hij een goede band had. Beroemdheden als Valery Gergiev en Simon Rattle zitten erbij. Hij zal ze inlijsten en ophangen op een plek waar iedereen ze zal zien.

Of hij een traantje heeft weggepinkt bij de speech van de directeur, of toen zijn oud-leerlingen Ketelbinkie voor hem speelden vanaf een balkon? Niets voor hem om een potje te gaan janken – maar het scheelde niet veel.

Moeilijke stukjes

Na het ontbijt begint hij voor het laatst aan zijn vaste ritueel. Hij neemt plaats in zijn studeerkamer (vol wijnrek, poster aan de muur van Queens Bicycle Race, met naakte vrouwen op fietsen) en begint aan zijn warming-up: lange tonen blazen. Hij begint op de c. Hij houdt de toon zo’n acht seconden aan. Crescendo maken (van zacht naar hard gaan) en ’m dan mooi afronden. Zo doet hij dat met alle tonen: twee octaven naar beneden en dan weer omhoog. Dan neemt hij de partij van de dag nog even door, de moeilijke stukjes. Ze doen de Derde symfonie van Gustav Mahler. Dankbare muziek voor een hoornist, maar wel een uitputtingsslag: het is met ongeveer 100 minuten zijn langste.

Nee, studeren is niet Van de Merwes hobby. Hij is er klaar mee. Bij hoorn spelen gaat het om embouchure: je moet het hebben van de spiertjes rond je mond, de lippen moeten het mondstuk laten vibreren waardoor er geluid uit komt. Het kost Van de Merwe meer en meer tijd om die spieren in conditie te houden. Zit hij ineens vier uur te studeren waar hij tien jaar geleden nog in, pak ’m beet, twee uur klaar zou zijn. Om maar te zwijgen van de moeite die het kost om weer in vorm te komen na een vakantie.

Martin van Merwe afscheid door Olivier Heiligers Beeld V3- Olivier Heiligers

Jachtinstrument

De hoorn – in feite een opgerolde buis die uitmondt in een zogenaamde beker – werd van oorsprong vooral gebruikt in de jacht en wordt gerekend tot de koperblaasinstrumenten. Er zijn verschillende typen die geschikt zijn voor uiteenlopende toonsoorten. Een aantal tonen, de zogenaamde ‘natuurtonen’, wordt door mondspanning gemaakt. Met de ventielen, een toevoeging uit de 19de eeuw, kunnen die worden gemanipuleerd, zodat je alle halve tonen uit het octaaf kunt spelen.

Hij heeft die verantwoordelijkheid, als eerste hoornist. Zwaar werk – fysiek, maar ook mentaal. De druk! Hij moet de beste zijn, het goede voorbeeld geven. Er komt geen programma voorbij waarbij je niet minstens één keer in je blote kont zit omdat je een of ander lullig solootje hebt, of een lastige inzet – de hoornisten kijken naar hém, ze moeten zijn timing en frasering zien te benaderen. De meeste solo’s vallen het publiek nauwelijks op. De mensen merken het alleen als een solo misgaat.

Hij is 62. Hij zou best door kunnen gaan op een lagere positie, terug naar vierde hoorn. Maar Van de Merwe is een haantje. Hij zou altijd over de schouder van zijn opvolger meekijken, met welgemeende goede raad komen. Hij zou het zelf toch ook niet accepteren als een vierde hoornist hem zou vertellen wat hij moest doen? Nee, dan kun je beter stoppen.

Hij voelt de waardering nog steeds. Laatst werd hij nog meegevraagd op tournee als gastspeler bij het London Symphony Orchestra. Maar hij heeft het vaak genoeg gezien hoor, dat orkestmusici na jaren dienst op de schouder worden getikt door de dirigent of concertmeester. Zo van: misschien moeten we eens praten. Voor iemand de kans krijgt om hem op de schouder te tikken, is Van de Merwe weg.

Brassbands

Genoeg gestudeerd voor vandaag. Hij roept zijn hond, Robin, een Welsh Springer Spaniel (rood-wit, middenformaatje), voor een blokje om. Waarom was hij ook alweer hoorn gaan spelen? Omdat er bij de fanfare nog een in de kast lag en de bugel (verwant aan de trompet) hem niet beviel. In zijn jeugd hoorde Van de Merwe – kruidenierszoon, nakomertje in een christelijk-gereformeerd gezin met acht kinderen uit Oud-Beijerland – vooral platen van brassbands. Hij wist nog amper wat een symfonieorkest was.

Hij bleek talent te hebben, won concoursen. Bij de Marinierskapel terechtkomen, het militaire harmonieorkest, werd zijn missie. Maar op het conservatorium praatte zijn leraar hem dat uit zijn hoofd. Die vond dat het symfonieorkest het hoogst haalbare was en speelde hoorn bij het Rotterdams Philharmonisch. Toevallig kwam er snel een vacature vrij. Van de Merwe was nog maar een paar maanden klaar met de mavo. Hij deed auditie – en won.

Je wordt vanzelf wel een vraagbaak als je zo lang in zo’n orkest speelt. En anders vertelt hij uit eigen beweging wel hoe het was om te spelen onder Edo de Waart, bijvoorbeeld, zijn eerste chef-dirigent (van 1973 tot 1979). Orkestleden zeiden nog ‘meneer De Waart’, nu zeggen ze Edo, hoewel de man 78 is. Het gevoel van hiërarchie is afgenomen.

Van de Merwe kwam binnen in een vormende periode voor het orkest: het was de tijd van de grote sanering. De gemeente gaf De Waart een grote pot met geld om het peil op te krikken: maak er maar wat moois van. Musici die niet meer voldeden, werden weggestuurd met een regeling. Later in de jaren zeventig gingen er musici op eigen beweging weg – die trokken oranje pakkies aan en gingen geïnspireerd door de Bhagwan naar India. Ze kwamen met hangende pootjes terug.

Beledigde directie

Zijn hoogtepunt? Dat moet in 1990 zijn geweest, het herdenkingsconcert van het bombardement op Rotterdam, destijds vijftig jaar geleden; Bernard Haitink dirigeerde Mahlers Tweede. De dieptepunten? Veel te kiezen. Die keer in 2001 dat een Amerikaanse tournee werd afgeblazen omdat sommige musici na 9/11 vreesden voor hun veiligheid. Het orkest werd vervolgens door de beledigde directie van Carnegie Hall in de ban gedaan – kwamen de Rotterdammers in New York, dan konden ze alleen nog terecht in die afgrijselijke Avery Fisher Hall (nu David Geffen Hall). Ja, daar kan Van de Merwe nog wel pissig om worden.

Andere opties: er waren een paar chefs die geen goede match bleken met het orkest. David Zinman (1979-1982) en Jeffrey Tate (1991-1995) vertrokken voortijdig. Ze waren gewoon te lief, dat is het. Het Rotterdams had iemand nodig die de boel stevig onder controle had, een dominant type. Zoals Edo. Of Gergiev.

Zijn lievelingsdirigent? Dat was James Conlon (1983-1991), of voor Van de Merwe: Jimmy. Hij werd zo’n goede vriend dat hij zelfs getuige was op zijn huwelijk. Wat overigens niet mocht baten: in 1996 kreeg Van de Merweeen relatie met een violist uit het orkest, Maria Dingjan, zijn huidige vrouw. Zie je, zo veel heeft hij aan het Rotterdams Philharmonisch te danken.

Martin van de Merwe. Beeld Daniel Cohen

Het orkest is beter geworden. Nee, dat woord mag je eigenlijk niet gebruiken in de muziek. Anders. Maar de status is toegenomen. Als er een auditie is, komen musici vanuit de hele wereld naar de Doelen. Zijn opvolger is Cristiana Neves (22) uit Portugal. Over 45 jaar is ze 67: in theorie kan ze zijn record evenaren.

Optuigen

Nog even uitrusten, niksen. Er moet altijd een paar uur zitten tussen het studeren en het concert. Na zijn afscheid blijft hij aan het orkest verbonden: hij gaat een archief optuigen. Als alles volgens plan verloopt, blijft hij nog twee jaar lesgeven aan de conservatoria van Rotterdam en Den Haag. En daarna lekker klussen aan zijn huis.

Het is 19.15 uur, een uur voor aanvang. Van de Merwe stopt zijn hoorn in zijn koffer en stapt op zijn fiets. Het is een ritje van zeven minuten. De Doelen werd bij de opening in 1966 als de kroon op de wederopbouw beschouwd. Toen hij hier voor het eerst speelde, was het gebied eromheen nog open, kaal. Het Schouwburgplein was er nog niet. Ten noorden van de concertzaal had je een weide met hertjes. Geen van de wolkenkrabbers die er nu staan, stond er toen.

Hoeveel verbouwingen heeft hij wel niet meegemaakt? Vier? De stoelen van de Grote Zaal waren lichtgroen, toen blauw, nu zijn ze paars en hangt er een technisch plafond boven het podium voor optimale akoestiek. De zaal is gezellig geworden, zowaar. Na dit optreden wacht alleen nog een tournee in Duitsland, Taiwan en China. Zijn allerlaatste concert met het Rotterdams Philharmonisch is in Beijing. Nou, goed. De carrière van Johan Cruijff eindigde ook niet met een wedstrijd tegen PEC Zwolle in de Kuip, maar met een vriendschappelijk potje van Feyenoord in Saoedi-Arabië. Maar dít is Van de Merwes huis, alleen slaapt hij er niet. En over een uur of drie moet hij de sleutels inleveren.

Na de laatste noot blijft het even stil. En dan: een applaus dat zelfs voor Rotterdamse begrippen hard is. Om 22.10 uur buigt Martin van de Merwe voor de laatste keer. Lekker gespeeld, geen fouten gemaakt. Hij veegt het zweet van zijn voorhoofd. Dat was het dan.

Martin van Merwe afscheid door Olivier Heiligers Beeld V3- Olivier Heiligers

Het concert door het Rotterdams Philharmonisch Orkest o.l.v. Lahav Shani is terug te zien op medici.tv. Het allerlaatste concert van Van de Merwe is op 15/6 in Beijing.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden