Het 'eeuwigdurende feest' van het Tweede Keizerrijk

Het decadente en praalzuchtige Tweede Keizerrijk is geen geliefde periode onder Fransen.Toch heeft het moderne Frankrijk er veel aan te danken, vindt ook het Parijse Musée d'Orsay.

Edouard Manets Le déjeuner sur l'herbe (1863) werd gezien als ronduit schandalig.Beeld Patrice Schmidt

Aan de Champs-Elysées staat het blingbling-paleis van Louis Vuitton. Vaak staan er toeristen in de rij te wachten tot ze naar binnen mogen om zich te vergapen aan een handtas van 15 duizend euro. Louis Vuitton is het favoriete merk van de nouveau riche: toen de voetballer Memphis Depay zich in Manchester presenteerde, droeg hij een tas van het Franse luxemerk, overigens slechts een instapmodelletje van ruim 500 euro.

Louis Vuitton begon zijn opmars in het Second Empire, het Tweede Keizerrijk, dat van 1852 tot 1870 duurde. Napoleon III, een neef van de grote veldheer, was keizer. Louis Vuitton was de favoriete tassenmaker van keizerin Eugénie. Door de opkomst van de spoorwegen ontstond een grote vraag naar tassen en koffers. De producten van Louis Vuitton waren niet alleen praktisch, maar ook duur, modieus en luxueus. Helemaal in de stijl van het Second Empire, een periode van pracht en praal, van seksuele escapades en financiële schandalen, van uitbundige bals en overdadige ceremonieën, waarin de onbeschaamde pronkzucht van de toenmalige nouveau riche de toon zette.

De nieuwe rijken

Het Musée d'Orsay in Parijs wijdt een expositie aan het Tweede Keizerrijk, Spectaculaire Second Empire. 'Het is een periode die ook in Frankrijk weinig bekend en geliefd is', zegt conservator Paul Perrin. 'Het Tweede Keizerrijk eindigt in 1870 met de nederlaag tegen de Pruisen. Frankrijk moet Elzas en Lotharingen afstaan. De schuld van deze enorme vernedering werd meteen aan Napoleon III gegeven. Er werd gezegd: het Second Empire was amoreel en decadent, daarom hebben we de oorlog verloren.'

Toch is het Second Empire een interessante periode waarin de basis van het moderne Frankrijk werd gelegd, zegt Perrin. De nieuwe rijken vierden niet alleen feest, ze waren ook energiek en ondernemend. Frankrijk industrialiseerde en legde spoorwegen aan. Het moderne bankwezen ontstond. Ook in cultureel opzicht was het Tweede Keizerrijk een periode van grote bloei. Gustave Flaubert schreef het controversiële Madame Bovary, Edouard Manet schilderde Le Déjeuner sur l'Herbe: een schandaal omdat een naakte vrouw verbeeld werd, picknickend met twee geklede heren, de toeschouwer brutaal aankijkend. Het hedendaagse Parijs werd ontworpen door stedenbouwkundige Baron Haussmann, die het middeleeuwse labyrint van smalle straatjes verving door brede boulevards.

Beschilderde vaas van porselein en goudbrons, door Maximilien-Ferdinand MérigotBeeld Patrice Schmidt

Populisme

Louis-Napoléon Bonaparte (1808-1873) is de zoon van Lodewijk Napoleon, koning van Holland tussen 1806 en 1810 en broer van de 'echte' Napoleon. Een man zonder enig charisma. 'De geschiedenis herhaalt zich altijd, de eerste keer als tragedie, de tweede keer als farce', zei Karl Marx over de grote Napoleon en zijn veel minder getalenteerde neefje. Toch is Napoleon III populair bij het volk. Dat komt vooral door de naam Bonaparte, die orde en gezag belooft, alsmede een terugkeer naar de glorieuze tijden van weleer. In 1848 wordt hij tot president van Frankrijk gekozen. In 1851 pleegt hij een staatsgreep, een jaar later roept hij het Keizerrijk uit.

Het Second Empire was een merkwaardige oefening in 'democratisch cesarisme', populisme avant la lettre. De keizer heerste autocratisch, maar legde belangrijke beslissingen per referendum aan het volk voor. Hoewel die referenda nooit eerlijk verliepen - al was het maar omdat Napoleon de pers controleerde - kon de keizer onmiskenbaar op steun van een grote groep burgers rekenen.

Wiegje voor de zoon van Napoleon III, ontworpen door Victor Baltard.Beeld Sophie Boegly

Napoleon III voerde een politiek van pracht en praal, het hofleven bloeide als in de beste dagen van Versailles. 'Maar het was een heel ander hof dan voorgaande hoven', zegt Perrin. 'Het werd weinig bezocht door de traditionele aristocratie. Die vond het vulgair. Het was een hof van nouveaux riches, van industriëlen, bankiers en kunstenaars. Een hof van heel ondernemende mensen.'

De nieuwe rijken genoten ongeremd van hun welvaart en status. Parijs dreigde een nieuw Babylon te worden, schreef Gustave Flaubert: 'krankzinnig en mateloos'. In hun dagboek beschrijven de naturalistische schrijvers en broers Jules en Edmond Goncourt een conversatie tussen twee hoogwaardigheidsbekleders over de vraag of je in het bordeel je officiële onderscheidingen moet dragen. Een van de mannen, een toekomstig senator, meent van wel, 'want dan geven ze je geen vrouwen met pokken'.

In het ministerie van Marine wordt in 1866 een bal gegeven waar de gasten tableaux vivants met scènes uit de vijf continenten kunnen bewonderen. Het is slechts een doorzichtig excuus om schaars geklede 'inboorlingen' te bekijken, terwijl het bal in de antichambres (voorvertrekken red.) al snel tot orgie verwordt.

Chanteur Florentin door Paul Dubois.

Sociale stijgers

Het Second Empire was een samenleving van sociale stijgers. De Engelse Emma Crouch begon als straatprostituee en eindigde als maîtresse van de hertog van Rivoli, met een stal van zestig paarden. Om zo ver te komen, liet ze zich onder meer opdienen op een zilveren schaal, slechts gekleed in peterselie.

De elite van het Second Empire had een voorkeur voor alles wat nieuw, schitterend en zichtbaar duur was. Keizerin Eugénie - voor de traditionele aristocratie een parvenu van lage Spaanse adel - nam daarin het voortouw. Vaak droeg ze vier jurken per dag, waarbij ze er een gewoonte van maakte geen enkele jurk meer dan een keer te dragen. De keizerin werd een mode-icoon. Ze werd niet alleen geïmiteerd door de dames aan het hof, in heel Europa probeerden vrouwen zich te kleden à l'impératrice.

'In die tijd veranderde de productiewijze ook. Er ontstonden merken en een vorm van consumptie zoals wij die nu ook kennen', zegt Paul Perrin. Frankrijk dankt zijn status als thuishaven van mode en luxe voor een niet gering deel aan de spilzucht tijdens het Second Empire.

Kast van ebbenhout, goudbrons en email, door Georges Alphonse Monbro.

Flamboyant

De nieuwe rijken vullen hun huizen met exuberante meubelstukken, die het hart van de tentoonstelling in het Orsay vormen, naast de schilderijen van Manet, Degas, Cézanne en een groot aantal minder bekende societyschilders. Opvallendste stuk is de wieg die Napoleon III in 1856 liet maken voor zijn zoon en troonopvolger. Het meubel is gemaakt door een collectief van kunstenaars onder leiding van architect Victor Baltard, die later de Hallen, de centrale markt van Parijs, zou bouwen. Aan het hoofdeinde van de toch al overdadig gedecoreerde kribbe verrees een beeld van een vrouw die de stad Parijs symboliseerde. Zij hield de kroon omhoog die later op het hoofd van de kleine troonopvolger zou moeten neerdalen.

Zulke flamboyante kunst zou het Tweede Keizerrijk naderhand een slechte naam geven. In de 20ste eeuw werd de toon gezet door modernisten als Le Corbusier met hun strenge en strakke vormen. 'De modernisten vonden de stijl van het Second Empire te bewerkt en gekleurd, maar tegenwoordig hebben we een andere blik. De postmoderne smaak laat ons er weer naar kijken zonder gechoqueerd te zijn. Nu durven mensen weer te zeggen dat ze de kunst van het Second Empire mooi vinden', zegt Perrin.

Aan het einde van de jaren zestig van de 19de eeuw verliest het Second Empire aan glans. De feesten worden een herhaling van hetzelfde, de seksuele losbandigheid blijkt gepaard te gaan met een even losse financiële moraal. Ook baron Haussmann moet vertrekken, als zijn nieuwe Parijs gefinancierd blijkt met speculatie en creatief boekhouden. Napoleon III is ziek en moe - hij lijdt hevige pijnen door steentjes in zijn urinewegen.

In 1870 liet hij zich door de Pruisische kanselier Bismarck verleiden tot een oorlog. 'A Berlin!', klonk het in de straten van Parijs. Maar toen de keizer zich aan het hoofd van zijn troepen stelde, bleek hij nauwelijks meer in staat een paard te bestijgen. De Fransen werden overlopen door de Pruisische troepen. Bij Sedan werd Napoleon III gevangen genomen. Het Tweede Keizerrijk is voorbij. Het bleek een rijk van bordkarton, een periode die de Fransen het liefst zo snel mogelijk vergeten. In 1875 werd begonnen aan de bouw van de Sacré Coeur in Parijs, bedoeld als boetedoening voor de decadentie van het Second Empire. Toch heeft het Tweede Keizerrijk een blijvende erfenis achtergelaten. Napoleon III zette het bonapartisme van zijn oom voort: het verlangen naar een sterke leider die een directe band met het volk heeft. Hedendaagse politici als Sarkozy en Le Pen staan in deze traditie.

Heen en weer

In de 19de eeuw slingert Frankrijk heen en weer tussen monarchie en republiek

1804-1814 Het Eerste Keizerrijk Napoleon kroont zichzelf tot keizer en maakt een definitief einde aan de Eerste Republiek, uitgeroepen na de Revolutie.

1814-1830 De Restauratie Na de val van Napoleon keert het koningshuis terug. Eerst Lodewijk XVIII, vanaf 1822 Karel X.

1830-1848 De Juli-monarchie Na een revolutie in juli 1830 komt de 'burgerkoning' Louis-Philippe aan de macht. Deze erkent de rechten van de burgers, die geen onderdanen meer zijn.

1848-1852 De Tweede Republiek Na een revolutie wordt de Tweede Republiek uitgeroepen.

1852-1870 Het Tweede Keizerrijk

1870-1940 De Derde Republiek Uitgeroepen na de val van Napoleon III. Beëindigd door maarschalk Pétain die met de Duitsers collaboreerde.

Als je door Parijs loopt, zie je de invloed van baron Haussmann. Niet alleen aan de boulevards, maar ook aan de uniforme huizenblokken van gelige zandsteen, met de daklijsten en smeedijzeren balkons op gelijke hoogte. Ze geven de stad een klassiek en harmonieus profiel. Het is een vorm van eenheid en grandeur die alleen door een autocratisch heerser kan worden opgelegd, heel anders dan de liberale chaos van een stad als Londen.

De erfenis van het Second Empire zie je als je langs de dure boetieks van de Champs-Elysées of de Rue Faubourg Saint-Honoré loopt. Frankrijk staat voor mode en luxe, mede door de ontspoorde zucht naar seks en status tijdens het 'eeuwigdurende feest' van het Tweede Keizerrijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden