HET ÉÉNDIMENSIONALE BEELD

EEN KLEIN voorval. Mijn vrouw zegt tegen Helen - onze kleindochter van zes - dat er vroeger, toen zíjíklein was, geen tv bestond....

Het voorval illustreert niet alleen de problemen van de historische kennisoverdracht tussen de generaties. Het zegt ook iets over de menselijke neiging wat er vroeger gebeurde in te passen in de denkbeelden van nu. Het was het prototype van het ééndimensionale geschiedenisbeeld, gebaseerd op subminimale feitenkennis.

Een ééndimensionaal beeld komt ook naar voren uit een enquête onder de Nederlanders over de Tweede Wereldoorlog door het Historisch Nieuwsblad. Het tijdschrift dat eerder de aandacht trok met een onderzoek naar de (bedroevende) historische kennis van onze parlementariërs, vat de uitslag samen met 'Weinig kennis, veel moralisme'.

De meeste Nederlanders weten niet op welke datum Hitler Nederland binnenviel en hoe lang de oorlogshandelingen duurden. Vooral jongeren scoren beroerd.

Opvallender nog is het verschil tussen de generaties wanneer het gaat om de kijk op de oorlog. Wat is het eerste waaraan u denkt bij de Tweede Wereldoorlog?

Van de jongeren denkt meer dan de helft aan de jodenvervolging. Bij de middelste leeftijdsgroep is dat 40 procent, bij de 60-plussers slechts 3 procent.

Hier komt een complete omslag te voorschijn in het oorlogsbeeld, dat achtereenvolgende generaties zich vormden. Deze omslag kwam aan het eind van de jaren zestig.

Voor de generatie-'60 was de herziening van het oorlogsbeeld onderdeel van een culturele generatiestrijd. De naoorlogse elite die het beeld had opgehangen van een grote meerderheid die in de oorlog 'goed' was geweest tegenover een minderheid van 'foute' verraders, werd ideologisch een kopje kleiner gemaakt.

Waarom hadden die 'goede' Nederlanders toegestaan dat hun joodse landgenoten werden weggevoerd? Een vraag waaraan de idee werd verbonden dat ook het verzet niet veel heeft voorgesteld.

De echo daarvan klinkt in de enquête van het Historisch Nieuwsblad hard door. Gevraagd te schatten hoeveel fulltime verzetsmensen er in september 1944 waren, wordt gerept van een paar honderd (in werkelijkheid waren het er rond de 25 duizend).

De enquête komt erop neer dat voor de jongeren van nu de Tweede Wereldoorlog is gereduceerd tot de jodenvervolging, los van zijn achtergrond. Wat het betekent onverhoeds te worden overvallen en vijf jaar onder een wreed bezettingsregiem te leven - met verplichte tewerkstelling, honger, razzia's en bombardementen - daar heeft men geen idee van. Het zou wat; de KNVB voetbalde tijdens de bezetting gewoon door. . .

Over de oorzaken van de kentering in het beeld van de oorlog, zijn de meningen verdeeld. Hans Blom, directeur van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie (RIOD), wijst erop dat het nationale perspectief verdween 'want nationalisme werd in de jaren zestig als onethisch beschouwd.' Tegelijkertijd nam het moralistische element in de beoordeling toe.

Sommigen willen dat zo houden, of zelfs versterken. Zo vraagt rabbijn Soetendorp in het Historisch Nieuwsblad om een Nederlandse variant van de Zuid-Afrikaanse Waarheidscommissie. Daar zouden - meer dan een halve eeuw na dato! - niet alleen de mensen voor moeten verschijnen die de Duitsers hebben geholpen, maar ook de mensen die de andere kant opkeken. . .

Daartegenover pleiten Blom, Von der Dunk en andere historici voor historisering van de oorlog. Ik ben het daar hartgrondig mee eens. Niet om de betekenis van de holocaust weg te moffelen of de daaruit voortvloeiende anti-racistische les te kleineren, in tegendeel. Wel om onze beeldvorming over de belangrijkste gebeurtenis die Nederland en Europa in deze eeuw hebben ondergaan, een reële grondslag te geven.

Ik denk ook dat we in Nederland die kant opgaan. Er treedt een nieuwe generatie aan die een eigen beeld van het verleden zal willen vormen. Zo'n beeld is des te meer gewenst nu de langs hobbelige wegen voortschrijdende Europese samenwerking kennelijk op het punt staat een nieuwe fase in te gaan.

Alles duidt erop dat dit een fase wordt van voortgaande nationale concurrentie binnen het kader van een sterk vergrote samenwerking (één munt). Als het goed gaat moet dat leiden tot de ontwikkeling van een soort van dubbele mentaliteit: het gevoel Nederlander (of Duitser, Fransman, Brit) te zijn naast het besef ook Europeaan te zijn. Zoiets als de inwoner van Dallas die zich zowel Texaan als Amerikaan voelt.

Zonder een veel completer en concreter beeld van het recente verleden - van Nederland en van Europa - komen we er niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden