Het dunne laagje chroom van Motown

MOTOWN was in de jaren zestig Amerika's bekendste 'hitfabriek'. Aan de lopende band werden er door de eigen songschrijvers, producers en de huisband The Funk Brothers popteksten vervaardigd....

In 1998 werd weliswaar het veertigjarig bestaan van het label uitbundig gevierd met een tv-uitzending in de pauze van de Super Bowl, het hoogtepunt van het honkbalseizoen, maar toen bestond Moitown al lang niet meer in zijn oude glorie. In 1988 was het label opgeslokt door een grote platenmaatschappij. Daarna ging het bedrijf nog twee keer over in handen van andere muziek-giganten. De unieke sfeer was al in de jaren zeventig verdwenen.

Maar nog altijd roept de naam Motown herinneringen op aan een glorieuze tijd ('The sound of young America!'), kan iedereen flarden van teksten meezingen ('Stop! In the name of love!'), worden illustere namen (Diana Ross, Stevie Wonder, The Jackson Five, Marvin Gaye) gememoreerd en is het aura van ongeëvenaard succes blijven voortleven.

Motown bood de Britse Invasie in 1964, met The Beatles voorop, heel gemakkelijk het hoofd. Sterker nog, de Britse beatgroepen waren gek op Motown en coverden vele Motown-songs.

Tot zover is het verhaal bekend. Dat Motown opgericht en geleid werd door zwarte zakenmensen en slaagde voordat de Wet op de Burgerrechten van kracht werd (in 1964), dat de acts zwart waren en hun muziek nooit de status kreeg van de als 'serieus' bestempelde folk- en rockmuziek van de jaren zestig, zijn noties die vervagen al naar gelang de muziek meer nostalgie oproept.

De literatuur over Motown versterkt meestal klakkeloos de mythen en de juichverhalen. Suzanne E. Smith laat in haar boek Dancing in the Street - Motown and the Cultural Politics of Detroit een ander geluid horen. Zij richt zich op de sociale en culturele kant van Detroit, waar Motown naast de auto-industrie - waaraan de stad zijn bijnaam Motor Town te danken had - de bekendste industrietak werd.

Vanuit verschillende standpunten belicht zij hoe en waarom Motown, in die stad, kon worden wat het was. Detroit was een van de belangrijkste steden in het noorden van Amerika voor de zwarte arbeiders die, op zoek naar werk, uit het zuiden wegtrokken. In de jaren zestig woonden er een miljoen mensen meer in Detroit dan nu. Zwarte muziek, zoals blues, gospel, jazz en rhythm and blues, vond in Detroit een groot publiek en een vruchtbare voedingsbodem. De zwarte gemeenschap had zelfhulpnetwerken, die evenzeer steunden op de kerk als op wereldlijke ondernemingen. Het zwarte entrepreneurschap en het streven naar onafhankelijkheid gingen er hand in hand. De ideeën ervoor stamden van Booker T. Washington, die aan het begin van de twintigste eeuw de 'verheffing' van zijn volk in tal van publicaties uitdroeg. Naar hem had grootvader Gordy zijn kruidenierszaak genoemd.

Berry Gordy jr. was in de naoorlogse periode van grote sociale en culturele veranderingen geen onbezorgde tiener meer, maar de op een na jongste telg uit een gezin dat op zakelijk gebied een voorbeeld was voor de hele stad, ja voor het hele land. In 1949 werd het gezin geportretteerd in Color Magazine onder de kop: 'America's Most Amazing Family: The Famous Gordys of Detroit Have What It Takes'.

Gordy jr. hing er toen nog maar een beetje bij. Zijn passies voor boksen en muziek werden niet al te serieus genomen. Met het geld dat hij onder andere als soldaat in Korea had verdiend, opende hij in 1953 een platenzaakje dat gespecialiseerd was in jazz. Hij kwam er al snel achter dat dit, zakelijk gezien, het verkeerde paard was. Geldzorgen dreven hem in 1955 voor korte tijd naar de lopende band van de autoindustrie, waar altijd werk was. Sindsdien liet het idee van de lopende band, maar dan voor populaire muziek, hem niet meer los.

Smith gebruikt Motown consequent als leidraad, maar het heeft niet de hoofdrol in haar boek gekregen. Er zijn vele hoofdrolspelers, die met elkaar gemeen hebben dat zij Afro-Amerikanen zijn in Amerika's belangrijkste industriestad. Dominee Franklin (de vader van Aretha) is er een, beroemd vanwege zijn toespraken op de radio. Elijah Mohammad is een ander. Hij stichtte er de Nation of Islam. Zijn protégé was Malcolm X, die als Detroit Red in zijn jonge jaren een leven als hustler leidde. Martin Luther King oefende er in 1963 zijn 'Dream'-speech, die tijdens de Mars op Washington werd uitgesproken. Motown registreerde de rede op voor het sublabel Black Forum. De dichters Langston Hughes en Margaret Danner namen in 1964 op Black Forum hun Poets of the Revolution op, dat tot 1970 op de plank bleef liggen, omdat The Supremes in 1964 plotseling alle aandacht opeisten. Berry Gordy vond zijn zakelijke belangen van meer gewicht; bovendien wilde hij niet geassocieerd worden met de strijd van de zwarten, waar hij wel degelijk sympathie voor had. Martha & The Vandellas stonden in het Fox Theater Dancing in the Street te zingen, toen in de zomer van 1967 onlusten uitbraken en een groot deel van de zwarte wijk in de as werd gelegd. Hitsville USA, Motowns hoofdkwartier, bleef als door een wonder gespaard.

Terwijl toonaangevende Motown-artiesten als Wonder en Gaye sociaal bewuster werden in een steeds grimmiger tijd, verlegde Gordy zijn zakelijke belangen naar de Westkust. In 1972 verhuisde Motown naar Los Angeles, en daar houdt Smith op. Detroits trots, een bloeiende bedrijfstak, verliet zijn bakermat een jaar voordat Coleman Young de eerste zwarte burgemeester werd van wat snel een spookstad zou worden na het instorten van de zware industrie en de oliecrisis. Smith legt vlot, helder en boeiend de ingewikkelde en tegenstrijdige diepere lagen van het Motown-'sprookje' bloot: het was zeker geen illusie, maar onder het dunne laagje chroom zat toch wel veel schroot, om een bekende Nederlandse song te parafraseren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden