REPORTAGE

Het drama van Bloody Sunday op foto vastgelegd

Derry, decor van Bloody Sunday, is vooral vastgelegd in clichés. Fotograaf Willie Doherty, ooggetuige op 30 januari 1972, vond een andere beeldtaal.

Beeld Willie Doherty

Een rondgang met videokunstenaar Willie Doherty door zijn geboortestad Derry leidt langs 'besmette' plekken. Terrains noemt hij deze in het collectief geheugen geëtste locaties waar tijdens de Noord- Ierse Troubles is gemoord, gemarteld en mishandeld. Deze terrains zie je terug in zijn foto- en videowerk, dat vanaf zaterdag in museum De Pont in Tilburg is te zien. De nu 55-jarige Doherty maakte The Troubles als tiener mee. De strijdbijl mag met het Goede Vrijdagakkoord van 1998 begraven zijn, het verleden is dat niet; inwoners van Derry betwisten nog steeds welke partij zich slachtoffer mag noemen, de katholieke republikeinen of de protestantse Britsgezinde unionisten. Willie Doherty: 'Het verleden hangt als een schaduw over Derry.'

Het grootste trauma van Derry is Bloody Sunday, op 30 januari 1972, toen Britse paratroepers veertien ongewapende jongens en mannen neerschoten. De katholieke republikeinen waren de straat opgegaan om te demonstreren voor gelijke burgerrechten.

Willie Doherty was 12 toen hij die koude winterdag vanuit het achterraam op de eerste verdieping van zijn ouderlijk huis een groep mensen over een braakliggend stuk land zag rennen. Er waren dagelijks rellen in de republikeinse wijk Bogside, maar deze keer was het anders, zegt Doherty. Aan de rand van het terrein gekomen klommen de demonstranten in paniek een metershoog hek op. Toen de Britse pantservoertuigen met volle snelheid op de afrastering inreden, zag hij mensen als slappe poppen door de lucht vliegen. Even later sprongen de soldaten, al schietend op de wegvluchtende mensen, uit hun minitanks.

Op bijna hetzelfde moment werd aan de voorkant van zijn huis de beroemde zwart-witfoto gemaakt van de met een bebloede witte zakdoek zwaaiende father Edward Daly, met in zijn kielzog een groepje mannen die een gewonde jongen dragen. Deze foto wordt 'een icoon' voor Bloody Sunday. Doherty: 'Van wat ík heb gezien, bestaat geen foto of film. Het was als een nachtmerrie, vervreemdend. Jarenlang twijfelde ik of het wel echt was gebeurd.'

Tijdens het officiële onderzoek, na het vredesakkoord van 1998, wordt de schietpartij gereconstrueerd. Dan beseft Willie Doherty dat het échte herinneringen en beelden zijn die in zijn hoofd rondspoken. 'Je geheugen speelt spelletjes met je. Mensen in Derry hebben ieder hun eigen verleden en velen zitten vast in hoe ze zich gebeurtenissen herinneren. Ik wil onderzoeken hoe die traumatische herinneringen levend blijven. Daarom moest ik een nieuwe beeldtaal vinden: om zaken waarover mensen niet willen praten, zichtbaar te maken.'

Beeld Willie Doherty

De meeste documentaire fotografie biedt slechts clichés van The Troubles, vindt Doherty, een 'over-simplistische manier van kijken'. Een oude vrouw tijdens een rel, Britse soldaten in de nauwe straatjes van de Bogside, kinderen bij legerbarricades: een vaste voorraad beelden die steeds wordt hergebruikt. 'Wat ik bij documentaire fotografie ergerlijk vind, is dat mensen enkel als slachtoffer worden getoond. Foto's pretenderen de waarheid te laten zien. En wij, mensen die hier leven, moeten blij zijn met het feit dat de fotograaf er als getuige bij was. Ik noem dat fototoerisme.'

Als eerste stap naar een nieuwe beeldtaal besluit Doherty niet langer mensen te fotograferen. 'Show less and tell more', wordt zijn motto. In de jaren tachtig maakt hij zwart-witfoto's van wat hij landschappen noemt. Grenswegen, steegjes en desolate plekken in dichtbevolkte buurten. Altijd even esthetisch gefotografeerd. 'Naar landschap kijken is voor mij productiever dan het volgen van de fotojournalistieke conventies.' Beeld alleen kan de complexe werkelijkheid van Derry niet weergeven, vindt Doherty, dus zet hij teksten op zijn foto's.

The Walls laat een stuk van de eeuwenoude stadsmuur in Derry zien met daarachter de republikeinse wijk Bogside. Op de foto schrijft Doherty aan de kant van de muur: within for ever en aan de kant van de Bogside: always without. Hoe je een situatie interpreteert, hangt af van waar je staat, lijkt zijn boodschap. Twee keer werd zijn werk genomineerd voor de Turner Prize, een van de belangrijkste Britse kunstprijzen.

Beeld Willie Doherty

De imposante stadsmuren van Derry zijn nu opgevrolijkt met kleurige bloembakken. De muren werden in 1690 gebouwd om 'opstandige inheemse Ieren buiten te sluiten'; Doherty beschouwt ze daarom als een 'koloniaal symbool', met de opgepoetste kanonnen die niet naar zee maar op de Bogside zijn gericht.

De Britten maakten in 1969, bij het begin van The Troubles een 'historische fout' toen ze de stadswallen opnieuw militair in gebruik namen. De republikeinse wijken werden decennialang de 24 uur per dag geobserveerd. Zodra het leger in de jaren negentig de muren had verlaten, zette Willie Doherty een camera op een achtergebleven wachttoren en filmde Black Spot. Zo liet hij zien wat de Britse soldaten al die jaren hadden gezien: er rijden wat auto's in de Bogside, het wordt donker en in de huizen gaan lichten aan. 'Ik probeer bij plekken te komen waar je normaal niet kan komen', zegt de kunstenaar, 'ik wil laten zien wat zichtbaar en onzichtbaar is.'

Willie Doherty voedt het collectief geheugen van Derry met nieuwe beelden door een ander perspectief te kiezen en daarbij desoriënterende teksten te gebruiken. Na een paar jaar in zijn eentje met video te hebben geëxperimenteerd, is hij vanaf 2002 met een vaste filmcrew gaan werken. Soms komen acteurs in beeld, in andere video's worden Doherty's teksten voorgelezen.

Derry (Londonderry)

Vanaf 1800 hoorde Ierland bij het Verenigd Koninkrijk. Na een burgeroorlog werd het eiland in 1922 gesplitst in 26 gewesten die gezamenlijk de republiek Ierland vormden. Zes gewesten in de noordelijke provincie Ulster bleven onder het Britse koningshuis omdat daar in de loop der eeuwen veel protestantse migranten uit onder meer Schotland waren neergestreken. In het unionistische, protestantse Ulster waren katholieken tweederangs burgers. Eind jaren zestig kwam een burgerrechtenbeweging op die gelijke rechten opeiste. In 1969 stuurde Groot-Brittannië het leger op het gebied af en voerde maatrgelen in als internment, het zonder proces vastzetten van voornamelijk katholieke burgers. Pas na jaren geweld en meer dan drieduizend doden, werd in 1998 een vredesakkoord gesloten: het Goede Vrijdagakkoord. Noord-Ierland kreeg een eigen bestuur, waarin beide groepen, protestantse unionisten en katholieke republikeinen, zijn vertegenwoordigd. De gesegregeerde grensstad Derry (officieel: Londonderry) is na Belfast de grootste stad van Noord-Ierland. De stad wordt doorsneden door de Foyle; aan de ene kant van die rivier wonen protestanten, aan de andere kant katholieken.

Over zijn waarnemingen tijdens Bloody Sunday presenteerde hij in 2007 tijdens de Biënnale van Venetië Ghost Story, dat meer dan 40 duizend bezoekers trok. In de video beweegt het beeld langzaam voort over een landweg en schakelt soms over naar een straat in Derry, terwijl de hypnotiserende stem van acteur Stephen Rae in korte zinnen vertelt wat de 12-jarige Willie die fatale dag zag. De menselijke afwezigheid bewerkstelligt dat de woorden diep binnendringen en hun eigen beelden scheppen.

Halverwege de jaren tachtig maakte Willie Doherty een foto van een stuk asfalt tussen rijtjeshuizen tegen een heuvel, met de grimmige titel Silence After a Kneecapping (een vorm van eigenrichting waarbij iemand door de knieën wordt geschoten, red.). Het is schokkend dat de plek die op een steenworp ligt van het opgeknapte stadscentrum, dertig jaar later en badend in zonlicht nog steeds hetzelfde deprimerende effect op de kijker heeft.

Willie Doherty. Beeld X

Doherty: 'Dit is ruimte in de rafelrand van de stad, waar redelijkheid niet telt. Men dumpt er zijn vuil en schiet er zijn kinderen door de knieën.' Remains, een videowerk van vorig jaar, vertelt over een gebeurtenis uit 2012. Toen sommeerde een republikeinse groep een vader om zijn zoon en neef naar de bewuste plek te brengen. Zoon en neef worden, net als de vader tijdens The Troubles, door de knieën geschoten. Als straf voor vermeende drugshandel.

Doherty: 'Ik probeer optimistisch te zijn, maar mensen in dit soort wijken zien geen profijt van het vredesakkoord; er is nog steeds geweld, ze zijn nog steeds arm. En de politiek is niet bereid er iets aan te veranderen.' Doherty hoopt dat zijn werk nuances toevoegt aan het gedeeld verleden van de stad en wellicht kan het met Doherty's beelden ooit tot een dialoog komen. In Remains bezweert de stem van Stephen Rae : 'Past as presence... A failure to re-imagine the future... You will remember... You will forget.'

Beeld Willie Doherty

Willie Doherty: Unseen. De Pont, Tilburg, te zien van 20/9 t/m 18/1/2015. depont.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden