Het brein voor doe-het-zelvers

Bestaat de KIJK-wetenschapsweekprijs nog, voor het beste populair-wetenschappelijke boek, tweejaarlijks toegekend? Als dat zo is, kan de concurrentie van het nieuwe pop-up-boek Het Hersenpakket zijn harp wel aan de wilgen hangen....

MARTIJN VAN CALMTHOUT

'Het Hersenpakket van Ron van der Meer en Ad Dudink', zou komend jaar het juryrapport kunnen luiden, 'is de verdiende winnaar van de KIJK-wetenschapsweekprijs 1997, niet zozeer vanwege zijn inhoud, waarvan het niveau dat van een modale familie-encyclopedie voor de psychologie niet te boven gaat, maar vanwege de unieke vormgeving die zelfs de onverschilligste lezer nog tot lezen en experimenteren zal aanzetten.

'De benaming van dit boek als 'pakket' is een terechte. Dit is geen boek in de normale zin van het woord, maar een intellectuele speeltuin tussen twee kartonnen kaften. Het kloeke werk is drie centimeter dik, telt acht hoofdstukken, maar in totaal slechts dertien pagina's. Overal zijn echter spelletjes te spelen, luikjes te openen, kleine boekjes uit te nemen, proefjes te doen, schuifjes en draaischijven te bedienen en achterin bevindt zich zelfs een audiocassette met twee stukken rustgevende gemoedsmuziek.

'Het Hersenpakket toont aan dat wetenschapspopularisering niet veroordeeld is tot 'platte' media: kranten, boeken, de televisie en zelfs nieuwe interactieve multimedia op cd-rom. Het geheel komt nog het dichtst in de buurt van een zaal in een modern wetenschapsmuseum, waar eigen ervaringen centraal staan, maar dan een museum voor thuisgebruik. Er is uren in rond te dwalen zonder dat je er de deur voor uit hoeft.' Zo zou de jury kunnen schrijven.

Dat is heldere taal. Sla het boek open en de eerste verrassing is een feit. Uit het platte vlak rijst een ruimtelijk en complex pop-up-model van de menselijke hersenen in het hoofd op. Ogenblikkelijk barst een informatiebombardement los, waaruit de lezer als vanzelf zijn keuzes maakt.

Het verschil tussen linker en rechter hersenhelften wordt voor wie dat wil speels geïllustreerd door dit hoofd naar een vlinder te laten kijken. Draadjes geven zelfs aan hoe de lichtstralen lopen, pijlen in het model tonen hoe een beeld in de rechterhersenhelft ontstaat, maar dat de benoeming ervan aan de linkerkwab is toevertrouwd.

Elementair? Zeker, maar ook volgens onderzoek beklijft het beter als de lezer letterlijk met zijn neus op de feiten zit. Daarin ligt ook het duidelijkste verschil met de moderne interactieve media, voornamelijk op cd-rom. Daar is de ruimtelijke beleving uiteindelijk toch beperkt door het platte vlak van de monitor. Het beeldscherm blijft een scherm. In Het Hersenpakket is aanraken juist nadrukkelijk toegestaan, verplicht bijna.

In het hoofdstuk over emoties vindt de lezer bijvoorbeeld een doosje met een etiket 'Fobieën, voorzichtig openen', gevuld met een krioelende massa insecten die als een duveltje uit een doosje opveert. Een ruimtelijk model van het oog rijst op uit het hoofdstuk Zintuigen. Het onderbewustzijn een hoofdstuk verder groeit als een slang in een opduikend dameshoofd.

En in het hoofdstuk over intelligentie staat meteen De Drie Torens van Hanoi klaar, een redeneerspel waarbij bijgeleverde kartonnen schijfjes van het ene naar het andere torentje moet worden gebracht zonder dat er ooit een groter schijfje boven een kleiner exemplaar belandt.

De psychologie is een vak waar testjes en tests veelvuldig worden gebruikt. Een flink aantal daarvan is in minivorm opgenomen in dit breinboek voor doe-het-zelvers. Behalve de IQ-test van één kwartier (waaruit merkwaardigerwijs geen intelligentiequotiënt rolt), is er een boekje dat de verschillen in vaardigheden van mannen en vrouwen wil aantonen. Ronduit handig is een uitneembare brochure met tips tegen geheugenverlies. Er is een cursus gebarentaal, een verzameling gezichtsbedrog, een parapsychologische testset.

De jury: 'Pop-up geldt doorgaans als een spectaculair genre van kindervermaak, maar inhoudelijk is Het Hersenpakket verre van kinderachtig. Op het eerste gezicht bevat het boek een lange reeks populaire psychologische weetjes, spelletjes en vraagstukjes. Maar de auteurs gaan geregeld ook veel dieper. En juist omdat de verteltechniek al zo visueel is, storen de talloze grafieken en diagrammen ook daar in het geheel niet.

'Eenvoudige pop-up-technieken blijken wonderen te doen bij het overbrengen van serieuzere kennis. Zo zijn processen met een tijdsverloop doorgaans moeilijk in tekst te beschrijven of inzichtelijk te illustreren. Cd-roms zijn daar wel sterk in, doordat ze film en animatie kunnen bevatten. Maar die vergen weer een speler.

'Op papier wordt een proces in het uiterste geval als strip geïllustreerd, met het nadeel dat alle stadia tegelijk zichtbaar blijven. Dat kan de lezer afleiden, vooral als die niet precies weet wat er te zien zal zijn.

'Van der Meer heeft daarvoor een geniale oplossing, de schuif, een overigens in kinderboeken veelgebruikte pop-up-techniek. Door aan een lipje onderin de pagina te trekken ziet de lezer in een venster telkens één plaatje uit een stripje verschijnen, terwijl elders op de pagina vanzelf de bijbehorende teksten en illustraties in vensters verschijnen.'

En inderdaad: het verloop van de slaapstadia komt zo tot leven, evenals de hersenactiviteit bij spreken, lezen en horen. Elders zien we de elektrische pulsen door neuronen lopen, geluidsgolven door het oor, het effect van emoties op hartslag en lichaamstemperatuur en de hersenen van de foetus groeien.

De nadrukkelijke doe-het-zelf-atmosfeer van Het Hersenpakket verleidt de lezer vaak eerst tot het spelen met de spelletjes en gadgets en pas daarna tot het bestuderen van de bijbehorende, compacte teksten. Bezwaarlijk is dat allerminst want nieuwsgierigheid is misschien wel de beste motivatie in de wetenschap.

Het is, kortom, te merken dat dit boek door een psycholoog is gemaakt. Misschien moet de gewiekste onweerstaanbaarheid zelfs enige zorgen baren. Het is niet waarschijnlijk dat de onderdelen het enthousiasme van met name jongere lezers lang zullen weerstaan. En wat niet scheurt, breekt of wordt verfomfaaid, raakt gemakkelijk verdwaald in het boek zelf, of gewoon kwijt. Het is een behoorlijke klus alles na gebruik weer op zijn plek te krijgen en over eventuele navullingen vermeldt het colofon al helemaal niets.

Nogmaals de jury: 'Van der Meer, de vanuit Engeland opererende Nederlandse producent van talloze andere pop-up-projecten, en Dudink, als psycholoog verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, hebben met hun Hersenpakket een gewaagde en geslaagde stap gezet in de geschiedenis van de wetenschapspopularisering. Het is goed dat uitgeverij De Brink de aanvankelijk in het Amerikaans verschenen co-productie van deze twee Nederlanders nu ook gewoon in hun moerstaal heeft uitgebracht.'

Rest nog op te merken dat het aan Chinese handvaardigheid is te danken, dat dit technische hoogstandje geen honderden guldens kost, maar slechts acht tientjes. Daar mag ieder het zijne van denken.

Martijn van Calmthout

Ron van der Meer en Ad Dudink: Het Hersenpakket

Uitgeverij De Brink; ¿ 80,-

ISBN 90 216 7281 2

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden