analyse

Het boek was beter

Wat zijn de valkuilen en voordelen van boekverfilmingen, waaraan vanaf morgen weer het festival Film by the Sea is gewijd? Plus: de vertoningen om naar uit te kijken.

Madame Bovary door Sophie Barthes. Beeld -

Hoe kies je de beste boekverfilming? Is dat een film die het boek het meest recht doet of gewoon de beste film? Leveren goede boeken betere films op? Lastige vragen, waarover het publiek en de vakjury van Film by the Sea zich de komende tien dagen mogen buigen. Het jaarlijkse festival in Vlissingen, dat morgenavond van start gaat, staat traditiegetrouw in het teken van film en literatuur.

Hart van de festivalselectie is de Dioraphte Film- en Literatuurcompetitie, waarin dit keer elf films meedoen. Lastig wordt het verdelen van de prijzen sowieso, want boekverfilmingen zijn net zo veelvormig als andere films. Om beter onderscheid te kunnen maken staan hier vijf typen boekverfilmingen, plus bijbehorende films om naar uit te kijken in Vlissingen.

De onontkoombare verfilming

Bij sommige boeken is de verfilming slechts een kwestie van tijd. Immens populaire boeken, zoals Harry Potter of The Hunger Games, vallen in deze categorie, maar ook literatuurklassiekers als The Great Gatsby of Sense and Sensibility. Publiek is bijna gegarandeerd bij titels als deze, wat het type verfilming populair maakt bij producenten. De valkuil: omdat zovelen het boek hebben gelezen, zijn de verwachtingen hooggespannen en komt er hoe dan ook kritiek. De meeste filmmakers kiezen de veilige weg en blijven zo trouw mogelijk aan het boek om ruzie met de fans te voorkomen. Bij klassiekers voelen regisseurs zich vaak iets vrijer. In Vlissingen is de komende week te zien hoe de jonge regisseur Sophie Barthes zich waagde aan Madame Bovary, de befaamde roman van Gustave Flaubert. Die werd al minstens acht keer eerder verfilmd, wat Barthes haast de plicht geeft er haar eigen stempel op te drukken.

De onmogelijke verfilming

Natuurlijk ontstaan boekverfilmingen niet altijd uit gemakzucht. Juist boeken die onverfilmbaar worden geacht, bijvoorbeeld omdat ze nauwelijks een plot bevatten, oefenen op veel filmmakers aantrekkingskracht uit. Onmogelijke verfilmingen zijn per definitie interessant: ze kunnen volledig mislukken of glorieus slagen - een tussenweg is er nauwelijks. De aanpak is vaak origineel. Een bijzondere film uit het Film by the Sea-programma is in dit verband het Chinese drama K, gebaseerd op Het slot van Franz Kafka. Het toch al wonderlijke verhaal werd gesitueerd in Mongolië en is daarmee nog mysterieuzer. 'Kafkaësk in voorheen onontdekte betekenissen van het woord', oordeelde The New York Times over deze door Zhangke Jia geproduceerde film.

K van regisseur Zhangke Jia. Beeld -

De vrije verfilming

Iedere filmmaker en scenarioschrijver weet: een boek naar de letter proberen te volgen, is zinloos. Film en literatuur zijn volledig verschillende kunstvormen met hun eigen wetten. Bij een goede verfilming gaat er altijd iets verloren van de bron, maar wordt er ook het nodige aan toegevoegd. Die balans slaat in sommige gevallen ver door: dan is de literaire oorsprong nauwelijks meer te herkennen. Veel ultra-vrije verfilmingen (denk aan A.I. van Steven Spielberg of Ridley Scotts Blade Runner) zijn gebaseerd op een kort verhaal dat voor een lange speelfilm een te magere basis vormt, wat scenaristen een vrijbrief geeft elementen toe te voegen. Soms ook heeft de filmmaker gewoon te veel eigen ideeën om zich iets aan te trekken van het boek dat hij bewerkt. Te zien op Film by the Sea: het nu al veelgeprezen, in Berlijn bekroonde drama 45 Years van Andrew Haigh, gebaseerd op een kort verhaal van David Constantine, en de Italiaanse Herman Koch-verfilming I nostri ragazzi.

45 years van Andrew Haigh. Beeld -

De cultboekverfilming

Er zijn boeken die er zachtjes om blijven smeken te worden verfilmd, terwijl iedereen weet dat ze beter met rust kunnen worden gelaten. Het zijn de cultromans met hun bescheiden, maar hartstochtelijke schare volgelingen - fans die het boek vaak sinds hun adolescentie koesteren. Bij zulke boeken doet de filmmaker het nooit goed; de cultverfilming is eigenlijk een subcategorie van de onmogelijke verfilming. Voorbeelden als The Hitchhiker's Guide to the Galaxy, On the Road en L'écume des jours bewijzen dat cultboekverfilmingen de verwachtingen nooit helemaal waarmaken, zelfs als ze best geslaagd zijn. Toch blijven regisseurs het proberen. In Vlissingen valt de Franse film L'astragale, gebaseerd op de roman van Albertine Sarrazin uit 1965 (het lievelingsboek van zangeres Patti Smith), in deze dappere categorie.

L'astragale van Brigitte Sky. Beeld -

De waargebeurd-verfilming

Behalve romans en verhalen worden ook non-fictieboeken steeds vaker verfilmd. Het lijkt een onnodige omweg; putten uit de werkelijkheid staat iedereen vrij, dus waarom eerst de rechten op een boek kopen? Toch is het praktisch: het journalistieke voorwerk is gedaan en klachten over hoe de feiten worden gepresenteerd, kunnen worden doorverwezen naar de auteur. Ook in Nederland is dit een geliefd genre - denk aan films als Sonny Boy of De Heineken ontvoering. Op Film by the Sea dingt een interessant drama mee naar de prijzen: The End of the Tour, de verfilming van een non-fictieboek over David Foster Wallace, schrijver van onverfilmbaar geachte romans.

Film by the Sea, Vlissingen, 11-20/9.

The End of the Tour van James Ponsoldt. Beeld -

Onherkenbaar

'Beter dan het boek', oordeelde filmvakblad Variety over het Italiaanse drama I nostri ragazzi. Welk boek? Het diner van Herman Koch, al zou je dat niet snel zeggen: regisseur Ivano De Matteo en scenarioschrijfster Valentina Ferlan veroorloofden zich veel vrijheden in hun bewerking van de internationale bestseller. Personages veranderden van geslacht en het verhaal is op cruciale punten anders. Het centrale gegeven bleef overeind: twee broers en hun echtgenotes worden geconfronteerd met de wandaden van hun kinderen. Net als bij de Nederlandstalige verfilming door Menno Meyjes gaf Koch de makers de vrije hand. 'Het boek is geschreven. Ik ga liever door', zei hij vorig jaar in de Volkskrant. I nostri ragazzi draait vanaf 22 /10 in Nederlandse bioscopen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden