Review

Het blijkt fantastisch om met von Humboldt mee te reizen

Alexander von Humboldt was in zijn tijd een wetenschappelijke superster. Humboldts reisavonturen zijn zo beeldend beschreven in de biografie dat ook de hedendaagse lezer er veel plezier aan beleefd.

Beeld Corbis/VCG via Getty Images

'Ik houd bijna van deze man', schreef Charles Darwin eens over Alexander von Humboldt. De bedenker van de evolutietheorie bewonderde de veertig jaar oudere Pruisische naturalist en ontdekkingsreiziger enorm. Tijdens Darwins reis met de Beagle, die hem naar de plekken zou brengen waar zijn ideeën over evolutie vorm kregen, hing boven zijn kooi een plankje met Humboldts boeken. Sterker, zonder Humboldt waarschijnlijk geen evolutietheorie. Want het lezen van Humboldts beschrijving van zijn eerste reis naar Zuid-Amerika ontstak in Darwin het vuur om ook naar die delen van de Nieuwe Wereld te willen.

Vele jaren na Darwins eigen beroemde reis ontmoette de Engelsman de inmiddels 72-jarige Duitser. Die ontmoeting stelde Darwin teleur, schreef hij in zijn autobiografie, want Humboldt was hem te opgewekt en praatte te veel. Het was de spijker op zijn kop wat Humboldts karakter betreft - zijn hele leven had Humboldt trekjes van wat tegenwoordig weleens adhd wordt genoemd.

Een wetenschappelijke superster

Humboldt, 'von' vanwege zijn adellijke afkomst, was begin negentiende eeuw een wetenschappelijke superster. Het is moeilijk nu voor te stellen, maar overal waar Humboldt kwam, eerst vooral in de koloniën van Spaans Amerika en in de nog jonge republiek van de Verenigde Staten, werd hij als een held binnengehaald. Later, terug in Europa, kreeg Humboldt een minstens even warm onthaal in de wetenschappelijke salons van Parijs en aan de koninklijke hoven van Duitsland en Rusland. Bergketens zijn er naar hem vernoemd, steden, watervallen en gletsjers, een zeestroom en honderden dieren- en plantensoorten. Humboldt was Indiana Jones en Stephen Hawking tegelijk, om zijn onwaarschijnlijk ruige reisavonturen en diepe wetenschappelijke kennis.

In zijn opvattingen was Humboldt zijn tijd ver vooruit - hij beschouwde zijn indiaanse gidsen in de jungle als zijn gelijken, en liet geen kans onbenut om zich kritisch uit te laten over de toen nog algemene slavernij. Voor de gewone man was Humboldt een soort Floortje Dessing. Mensen verslonden zijn reisavonturen en beschrijvingen van die wonderbaarlijke natuur van de tropen. Humboldts boek over de Zuid-Amerikareis, met de Franse botanicus Aimé de Bonpland, naar diep in de binnenlanden van het huidige Venezuela, Colombia en Peru en later naar de Verenigde Staten, werd een bestseller.

Gedegen levensbeschrijving

Onbegrijpelijk dat Humboldt nauwelijks meer algemeen bekend is. Goed dan, dat de recente biografie van de Britse historica Andrea Wulf is verschenen, vanaf vandaag in Nederlandse vertaling beschikbaar. Wulf levert met de De uitvinder van de natuur een alleszins gedegen levensbeschrijving van die, volgens een medewerker van Amerikaanse president Thomas Jefferson, 'zeer uitzonderlijke man'. Er zijn de nodige boeken over Humboldt verschenen, maar vaak vanuit het perspectief van zijn invloed op het Amerikaanse natuurdenken en de beginnende antislavernijbeweging.

Wulf begint gewoon bij het begin. Met Humboldts jeugdjaren als jongste van twee zonen van een aardige vader die snel overlijdt, en een kille, dominante moeder, voor wie de studeerprestaties van haar Wilhelm en Alexander nooit goed genoeg zijn. De kwetsbare Humboldt heeft geen gelukkige jeugd, in Berlijn en op het familielandgoed Tegel net buiten die stad. Humboldt gaat op moeders aandringen naar de prestigieuze mijnbouwacademie van Freiburg. Hij is een briljant student. Eenmaal afgestudeerd reist Humboldt als mijnbouwkundig inspecteur het land af. Handig, want zo kan hij overal gesteentemonsters nemen, landvormen bestuderen en de natuur observeren. Precies wat hij wil. Tussendoor bezoekt hij Jena en Weimar, waar hij bevriend is met Goethe en Schiller. Humboldt zal zijn hele leven een man van wetenschap én cultuur blijven.

Lezing

Zondag 29 mei geeft Andrea Wulf in Artis een lezing over het leven en werk van Von Humboldt, 11.00-13.00 uur.

Beeldend omschreven

Het is tekenend dat wanneer moeder Humboldt overlijdt in 1796, Alexander noch Wilhelm haar begrafenis bezoekt. Voor Humboldt breekt een nieuwe, vrije tijd aan. Binnen een maand heeft hij zijn baan opgezegd, en begint met het inlossen van zijn Fernweh, de hang naar verre gebieden. Door zijn erfenis is geld geen probleem. Bijna kan Humboldt mee naar Egypte met een Franse expeditie, maar wanneer hij in Parijs in een logement Bonpland ontmoet, smeden de twee plannen voor een Zuid-Amerikareis. Na allerlei moeilijkheden reizen ze af op een Spaans schip.

Wulf beschrijft het allemaal beeldend, puttend uit een enorm literatuuronderderzoek. Hoe Humboldt en Bonpland de geweldige Orinoco-rivier opvaren, om na ruim 2.200 kilometer, waarvan een deel over land, weer aan de kust van Venezuela te staan. De ontberingen onderweg, Humboldts natuurwaarnemingen - hij ontwikkelt het idee van samenhang in de natuur, het ecosysteem, en is de eerste die beseft dat de mens het klimaat kan beïnvloeden - en de ontmoetingen met indianen, jezuïtenpriesters en planters. In principe staat alles erin, in Wulfs boek. De beklimming van de ruim zesduizend meter hoge Andes-piek Chimborazo, de in die tijd hoogste bekende berg ter wereld. Humboldts terugkeer naar Europa en wetenschappelijke ontwikkeling, met als hoogtepunt Kosmos, een ontzaglijk boekwerk waaraan Humboldt een kwart eeuw zou werken, en waarin hij probeerde alle natuurverschijnselen met elkaar in verband te brengen. Ook de Ruslandreis die Humboldt als bijna-zestiger maakte ontbreekt niet.

Hooguit jammer is dat Wulf nauwelijks duikt in Humboldts complexe persoonlijkheid, soms uiterst hoffelijk, soms arrogant en venijnig, een tobber ook. In zijn waarschijnlijke homoseksualiteit - veel passages in Wulf wijzen er haast ondubbelzinnig op - welke in een tijd waarin een Pruisische homo niet bepaald gemakkelijk lag, misschien Humboldts onwaarschijnlijke gedrevenheid helpt verklaren.

Het leesplezier is er nauwelijks minder om. Het blijft, ook in de tijd van Floortje Dessing en Discovery Channel, fantastisch om met Humboldt mee te reizen. Je gaat bijna van die man houden.

Non-fictie. Andrea Wulf. De uitvinder van de natuur - Het avontuurlijke leven van Alexander von Humboldt Uit het Engels vertaald door Mariella Duindam.. Atlas Contact; 576 pagina's; euro 39,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden