oog voor detail strijdlustige schildpadden

Het blijkt een fabel dat schildpadden kalm zijn, ontdekt Wieteke van Zeil

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: schildpadden.

‘Studie van twee Braziliaanse schildpadden’ van Albert Eckhout (waarschijnlijk), ca. 1640.

Papier op paneel, 30.5 cm x 51 cm

Mauritshuis, Den Haag

In het Mauritshuis is één dierenschilderij wereld­beroemd, en een ander hangt er nog net niet miskend te worden. Beide schilderijen zijn klein en ­supereenvoudig. Terwijl de Amerikanen en Japanners een wachtrij vormen voor Het puttertje van Carel Fabritius, mede dankzij de roman die Donna Tartt over het kunstwerk schreef, blijven de twee schildpadden van (waarschijnlijk) Albert Eckhout even strijdlustig als geduldig tegenover elkaar staan, wachtend op bewondering. Het fijne aan pareltjes van kunstwerken waar géén boeken of tv-series over zijn gemaakt, is dat je er alle tijd voor kunt nemen. Dit ‘portret’ van twee schildpadden heb je doorgaans lekker voor jezelf. Het is de omweg waard.

Hoewel het dus een soort kunsthuisdieren van me zijn geworden, bleek er toch nog iets onverwachts in te zitten. Iets wat ik al die keren gemist had, terwijl het er gewoon was. Hiding in plain sight. Het schilderij hangt nu in de veelbesproken tentoonstelling Bewogen Beeld over Johan Maurits van Oranje Nassau Siegen, de oprichter van het Mauritshuis, en om het mysterie nog een beetje kracht bij te zetten: ook de conservator van de expo had het detail niet opgemerkt. Wat trouwens precies de kracht van deze ‘meerstemmige tentoonstelling’ aantoont, waarover zo meer. Eerst dat detail.

De schildpadden hebben tanden. Dat hadden we natuurlijk wél ­gezien. Maar wat we niet opmerkten: het zijn kolenbranderschildpadden en die hébben helemaal geen tanden. Zo simpel is het. Makkelijk te missen. Zoals ik deed, en Lea van der Vinde, de conservator van de tentoonstelling. Maar zij deed iets nieuws: ze vroeg per kunstwerk een stuk of vijf experts uit heel andere hoek om mee te kijken en ook een tekstje te schrijven. Vijf perspectieven op elk werk, soms van een bioloog, soms van een ­antropoloog, soms van een kostuumhistoricus of expert in koloniale geschiedenis. Een toverformule: meerdere perspectieven ­levert altijd meer inzicht op. Het enige wat musea ervoor hoeven te doen is hun ego’s loslaten en naast kunsthistorische kennis ook andersoortige kennis aanreiken. Meerstemmigheid zal het landschap van musea veranderen.

Terug naar de schildpadden: een van de experts die een tekstje toevoegde is de Braziliaanse bioloog Dante Martins Teixeira. Hij merkt op wat veel kijkers misschien voelen bij dit werk: wat zijn ze agressief! Schildpadden waren toch vriendelijke en kalme wezens? Je denkt bij die dieren eerder aan het karakter van Crush, de schildpad in Finding Nemo die relaxed is als een Californische surfdude. Mis. Het blijkt een fabel dat schildpadden kalm zijn. Dit schilderij klopt meer. ­Tijdens het broedseizoen gedragen ze zich als hengsten in paartijd, ze bijten en bonken tegen hun rivalen en proberen ze zelfs op de rug te duwen, wat voor een schildpad net zo dodelijk is als voor een schaap.

Die tanden passen dus wel bij het karakter, maar niet bij de werkelijkheid. Misschien heeft de schilder ze toegevoegd om de agressie van de beesten duidelijker te maken. Wie had dit ooit gezien zonder de weetjes van een bioloog als Teixeira? Deze schildpadden verdienen een eigen roman. Of wacht, doe toch maar niet.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden