ReportageCORONAVIRUS en het leven

Het blijft behelpen met de nieuwe rituelen bij geboorte, huwelijk en dood

null Beeld null

Dood en geboorte trekken zich niets aan van de nieuwe sociale omgangsvormen.  We passen de rituelen die dergelijke grote gebeurtenissen in het leven markeren zo goed en zo kwaad als het gaat aan.  

De dochter en broer van Marcel lagen op donderdag 2 april in hetzelfde ziekenhuis. Zijn dochter was aan het bevallen terwijl zijn broer aan de beademing lag, geveld door covid-19. Beiden kon Marcel (69) niet bezoeken. Een dag later, toen zijn dochter weer thuis was, ging hij niet op kraambezoek, maar op ‘raambezoek’. Hij zwaaide naar zijn kleinkind in quarantaine.

Met zijn broer ging het intussen steeds slechter. Na zestien dagen aan de beademing waren de vooruitzichten zo somber dat zaterdag de apparatuur werd stopgezet. Zijn schoonzus belde Marcel om te vertellen dat zijn broer was overleden. Voor het ziekenhuis wachtte Marcel met zijn vrouw en enkele familieleden op zijn schoonzus. ‘Daar stonden we dan. Je kon niet eens een arm om elkaar heen slaan. Zo absurd.’

In kleine kring namen ze afscheid van zijn broer. Er was een livestream voor de familieleden die er niet konden of durfden bij aanwezig te zijn. Buiten betoonden ze hem de laatste eer, op een onwerkelijke afstand van elkaar.

De coronapandemie dwingt het sociale leven tot stilstand, maar dood en geboorte laten zich door niets of niemand stoppen. De rituelen die deze cruciale momenten omringen gaan door, zij het geïmproviseerd. Ook het huwelijk, dat andere grote ritueel dat een piketpaaltje in het leven slaat, wordt nog steeds voltrokken, al hebben vele verloofden hun grote dag uitgesteld.

Welke nieuwe vormen bedenken we om de rites de passage te laten doorgaan? En wat leren we over de waarde van rituelen als we deze overgangsmomenten noodzakelijkerwijs moeten uitkleden en ontmantelen?

Hoewel de omwenteling die corona teweeg heeft gebracht nog vers is, pas een maand leven we met de beperkingen, beginnen zich al nieuwe tradities uit te tekenen. Het woord ‘(k)raambezoek’ is al een cliché aan het worden, merken prille ouders. Grootouders blijven veilig buiten de deur en laten mandjes met cadeaus en eten op de mat achter.

Achter die woordspeling schuilt wel een schrijnende ongelijkheid. ‘Als je in de stad driehoog achter woont’, zegt de Haagse verloskundige Astrid van der Duijs, ‘kun je helemaal geen raambezoek ontvangen.’

Een bevallende vrouw mag nu nog maar één persoon meenemen naar de verloskamer. Van der Duijs: ‘Ik heb al meegemaakt dat een vrouw een loyaliteitsconflict voelde tussen haar man en haar moeder.’ Een jonge Bulgaarse vrouw die geen Nederlands sprak, liet tijdens haar bevalling een kennis tolken. De vader moest thuisblijven. ‘Best triest.’

Meer dan ooit wordt de bevalling vastgelegd. ‘Soms begint het facetimen al voordat de placenta is geboren’, zegt Van der Duijs. ‘De hele familie leeft mee via de mobieltjes.’

De cocon van een nieuw gezin sluit zich daarna hermetisch, wat een teleurstelling kan zijn, maar ook voordelen oplevert. Van der Duijs: ‘Een vrouw heeft na de bevalling rust nodig. Sommige vrouwen, vooral met een migratieachtergrond, vinden het wel rustig: eindelijk een reden om nee te zeggen tegen al die ooms en tantes.’

Al met al zijn de beperkingen toch wel ingrijpend. ‘Niet tijdens de bevalling zelf, maar daarna is het soms schrijnend. Mensen zijn superblij met hun kindje, maar ze hadden zich de kraamtijd anders voorgesteld.’

Kerken dopen voorlopig niet, voor huwelijken en uitvaarten gaan de deuren in sommige gevallen nog wel open. Een creatieve oplossing, een ‘social distancing baptism’, ging rond op sociale media: op de foto houdt Kyle Nielsen uit de Amerikaanse staat Minnesota zijn twee maanden oude zoon omhoog. Op een paar meter afstand staat hun pastoor met een supersoaker, het reservoir gevuld met gezegend doopwater.

Marcus Vankan, pastoor in het Limburgse Heythuysen, plaatste ook een coronafoto op Facebook, helaas minder feestelijk. Over zijn priestergewaad draagt hij een plastic schort, op zijn hoofd een mondkapje en een beschermende bril, rubberen handschoenen bedekken zijn vingers. Vlak daarvoor had hij in een zorginstelling bij een parochiaan die op sterven lag en mogelijk besmet was een ziekenzalving toegediend, een van de drie laatste sacramenten.

Dit stuk kwam tot stand met inbreng van de Open Redactie. Ook meedenken met de Volkskrant? Meld u hier aan.

De verpleegkundige bracht hem naar de stervende toe, de echtgenote en zoon waren al aanwezig. ‘Ik maakte het kruisteken, zegende hem, sprak een schuldbelijdenis uit. Psalm 23, de Heer is mijn herder’, vertelt hij. Normaal gesproken zou pastoor Vankan zijn hand op het hoofd van de stervende leggen om in stilte te bidden. Nu bleef hij anderhalve meter van het bed. ‘Geen hand vasthouden, geen kus, geen aai. Zelfs de familie droeg dat masker en de handschoenen.’

In zulke voorbeelden ziet de Vlaamse filosoof Herman de Dijn zijn stelling bewezen dat we geen rationele, maar rituele wezens zijn. ‘Als we werkelijk rationeel waren, zoals Aristoteles beweerde, dan zouden we alle lijken in een grote put gooien. Dan waren we er vanaf. Het tegendeel is het geval, met gevaar voor eigen leven laten we de rituelen doorgaan. En we zijn ontsteld dat we het niet kunnen doen zoals het hoort.’

In zijn boek Rituelen – Waarom we niet zonder kunnen (2018) gaat De Dijn in op de universele drie-eenheid van overgangsmomenten: geboorte, huwelijk en sterven. ‘Overal in de wereld zijn die momenten aangekleed door rituelen. Het wonder van de geboorte, en het onbevattelijke van de dood, moeten met de gepaste eer worden omgeven .’

De Dijn schrijft, de Chinese wijsgeer Mencius indachtig, dat mensen pas werkelijk mens werden toen ze de doden in de greppels zagen rotten en beseften: dit is de mens onwaardig. Met grote belangstelling kijkt De Dijn nu naar de aanpassingen die noodgedwongen worden aangebracht in rituelen. ‘Nieuwe vormen onderstrepen juist het belang dat we er altijd aan hechtten.’

Huwelijken kunnen meestal worden uitgesteld, maar uitvaarten in zekere zin ook. Hij noemt het plan van New York om de doden tijdelijk te begraven in provisorische graven in parken, als de mortuaria vol zijn. ‘Later volgt er nog een echte uitvaart, waar iedereen lijfelijk aanwezig kan zijn.’

Noodgedwongen komen op uitvaarten en huwelijken nu veel minder mensen samen. Soms slechts tien, hoogstens dertig, de regels verschillen per gemeente. De rest kijkt mee via livestream. 

Een condoleance op afspraak, één voor één, is ook een optie. Liesbeth Bielsma (63) uit Enkhuizen ging langs bij haar opgebaarde tante. ‘Het was een bizar moment: alleen de kinderen waren erbij, hun partners wachtten in de tuin. Ik heb er veel zien gaan, maar dit heb ik nog nooit meegemaakt. Het lijkt me heel onbevredigend voor de nabestaanden.’

Een traditie in opmars: langs de weg vormen familie en vrienden op keurige afstand van elkaar een haag voor het bruidspaar of de overledene. Zo kan het dorp of de gemeenschap toch nog een rol spelen. De Dijn: ‘Je hebt een dorp nodig om een kind op te voeden, is het gezegde, maar het vergt ook een dorp om iemand te begraven.’

De stroom van eervol verkeer kan ook andersom. Een uitvaartondernemer in Vianen organiseert een uit Amerika overgewaaid fenomeen: de drive-in uitvaart. De kist staat onder het dak van het uitvaartcentrum opgesteld. De nabestaanden staan ernaast en laten zich condoleren door de voorbijrijdende auto’s. Uitstappen is uiteraard niet toegestaan.

Ook huwelijksrecepties hebben het drive-in-model geadopteerd. Er circuleren filmpjes van vooral Amerikaanse echtparen die in de eigen tuin staan. De blinkende SUV’s van hun gasten rijden stapvoets langs en gooien – niet geheel vrij van besmettingsgevaar – rollen wc-papier op de bruid en bruidegom ter felicitatie.

En zelfs als de uitvaart in kleine kring doorgang vindt, dan blijft het iets onwerkelijks houden. ‘Dertig mensen verspreid in een kerk met honderden zitplaatsen - dat beeld klopt niet’, zegt pastoor Vankan. ‘En na afloop is er geen koffietafel mogelijk. Vergis je niet hoe belangrijk dat is. Want daar is na het verdriet ook ruimte voor een lach, voor een ontlading.’

Door de beperkende maatregelen van het coronavirus worden twee essentiële elementen van rituelen nu aangetast: het lichamelijke en het collectieve. De Dijn: ‘Een ritueel is altijd een samenkomst van lichamen die om elkaar heen dansen. We willen een kindje kussen, zelfs de doden raken we aan.’

Pas als het niet meer mag, merken we het belang van aanraking, zegt De Dijn. ‘Op tv zag ik een jongetje dat zijn oma begroette met een handje op het raam. Dat deed me denken aan de gedetineerden die hun geliefde ontvangen achter glas. Het is the next best thing, maar we moeten het ermee doen nu.’

Die aanvechting om elkaar toch even aan te raken tijdens de levensbepalende momenten is groot. Sacha Bucciarelli, trouwambtenaar in Nijmegen, heeft zich ziek gemeld, zei ze in De Gelderlander, omdat ze het absurd vindt dat er dertig mensen mogen samenkomen op een huwelijk. ‘Eenmaal buiten kun je erop wachten dat mensen elkaar in de armen vallen. Het is gewoon uitlokking, dat een gemeente hieraan meewerkt.’ 

Trouwambtenaar Mariëlle Jongmans sluit nog wel huwelijken, meestal in zeer kleine kring. De stellen die de trouwzaal van het stadhuis hadden gereserveerd, verplaatsen de ceremonie vaak naar de kleinere Stadswinkel. ‘Vanochtend nog kwam een bruid in vol ornaat, trouwjurk, boeket, met de roltrap naar boven. Ze had zich er zo op verheugd.’

Wie nu nog trouwt, heeft vaak iets speciaals met een datum. Of er is een praktische reden, zegt Jongmans. ‘Ze zijn zwanger, of net bevallen. Vaak kiezen ze ervoor om het nu klein te doen, zodat alles wettelijk geregeld is, naderhand zijn er plannen voor een groter feest.’ De ceremonie wordt voltrokken met een paar aanpassingen. ‘Normaal doe je alles met één pen, die krijg je ook mee als cadeautje van de gemeente. Nu hebben we vijf pennen, ook voor de getuigen, voor elk een. En we delen desinfecterende doekjes uit. De stoelen staan verder uit elkaar, behalve die van het bruidspaar. Die kussen elkaar gewoon.’

Als de ceremonie afgelopen is, zegt Jongmans, is het een beetje ongemakkelijk. ‘Je wil elkaar feliciteren en aanraken, maar dat kan niet. Mensen zwaaien, juichen of botsen hun ellebogen of voeten tegen elkaar. De groepsfoto is ook lastig. Het ziet er vreemd uit als mensen ver uit elkaar staan. Maar je wil wel een aandenken.’

Door het kleine aantal aanwezigen en de behoefte om alles te filmen en fotograferen, is multitasken soms geboden. Laatst moest Jongmans een bruidspaar het ja-woord vragen, terwijl ze een fotocamera in haar hand hield om ook de kus vast te leggen. ‘Dat ging net goed, ik moest er wel om lachen.’

Een van de stellen die Mariëlle Jongmans de afgelopen maand in het echt verbond, waren Yvonne Reijers (48) en Rick Duiveman (36). In de weken voorafgaand was hun huwelijk meer zorg dan voorpret geworden, zegt Yvonne. De reden dat ze er toch mee doorgingen, was dat ze 3 april de sleutel van een nieuw huis kregen.

Ze waren sowieso al van plan om nu te trouwen en een half jaar later een groot feest te geven. Dat feest dreigt nu alleen nog groter te worden, omdat zoveel mensen met hun meeleefden, mensen van wie ze het niet eens hadden verwacht - de hele kamer stond vol bloemen en kaarten. In september doet ze pas voor het eerst haar bruidsjurk aan.

Toch werd de ceremonie nu soberder dan voorzien. ‘Mijn vader zei de avond vantevoren af, hij durfde het risico niet te nemen. Blijf maar thuis, zeiden wij. We filmen alles.’ Uiteindelijk waren er drie gasten, van wie de twee getuigen alles vastlegden. ‘Een gek gezicht op de foto’s en filmpjes: je ziet ons twee vooraan en dan mijn schoonmoeder, verder lege stoelen.’

Tegenover het gemeentehuis gingen ze op een leeg terras taart eten, zo uit de doos. ‘Daarna zijn we gewoon naar huis gegaan. Die avond heb ik nog macaroni staan koken. Ik durfde niet af te halen – wat nou als de kok corona heeft? We hebben er later heel erg om gelachen.’

De naam Marcel is op verzoek van de geïnterviewde gefingeerd.

Regels verschillen

Per gemeente verschillen de regels omtrent trouwen. In veel gemeenten mogen er maximaal dertig mensen samenkomen, maar in onder meer Rotterdam, Enschede en Amsterdam mogen er op locaties van de gemeente alleen nog getuigen aanwezig zijn. Dus ook geen fotograaf erbij. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden