Het bijbelproject van Guus Kuijer is niet origineel, maar wel prijzenswaardig

Krijgt Guus Kuijer aanstaande donderdag, 13 november, de AKO literatuurprijs 2014 voor De Bijbel voor ongelovigen, deel 2? Afgaand op de recensies, die variëren van lovend tot jubelend, zou hij een goede kans moeten maken, alhoewel hij het moet opnemen tegen literaire zwaargewichten als Hertmans, Lanoye en Schippers.

Kuijer is van origine kinderboekenschrijver. Dat valt ook af te lezen aan zijn aanpak van de Bijbelverhalen, die direct en toegankelijk proza oplevert. Samen met zijn humoristische en ironische visie op Gods Woord is dat een verklaring voor het succes, al hekelen sommige gelovigen onder zijn lezers zijn 'badinerende toontje'. De verhalen zoals menigeen ze kent in de originele versie krijgen bij Kuijer een verfrissende, tegendraadse twist. Het zit allemaal net even anders dan we dachten.

Zo rijpt bij de lezer in deel 1 begrip voor de doorgaans verachte Kaïn, die zijn broer Abel doodslaat. Kuijer schetst Abel als een irritante schijnheil die zijn broer het bloed onder de nagels vandaan treitert. Wanneer de pestkop een ooi wil offeren - 'Hij gaat een schaap verbranden!', waarschuwt Kaïn moeder Eva - en beweert dat God meer van hem dan van broerlief houdt, valt in de Bijbel de eerste dode. Ook wordt het gedrag van Cham, die zijn vader Noach zou hebben bespot toen deze volkomen naakt in zijn tent starnakel dronken lag te wezen, ineens begrijpelijk. Kuijer zet Noach, die met zijn evacuatie per ark weliswaar de totale uitroeiing van mens en dier voorkwam, neer als een onberekenbare, godsdienstwaanzinnige alcoholist.

In deel 2, dat De uittocht en de intocht als subtitel draagt, speelt Mozes een hoofdrol. Hoewel hij degene is die de exodus van de Joden uit Egypte moet leiden, kiest God, zoals wel vaker in de Bijbel, voor de moeilijkste route. Doordat Mozes als baby door zijn Hebreeuwse moeder in een biezen kistje in de Nijl te vondeling is gelegd, waarna de dochter van de farao hem redt en adopteert, wordt hij, eenmaal volwassen, aanvankelijk noch door de Joden noch door de Egyptenaren geaccepteerd. Kortom, Gods wegen zijn ondoorgrondelijk en zelden aangenaam, zoals het gezegde luidt. Dat geldt zeker voor de god van Guus Kuijer.

Deel 3, met de verhalen over Saul, David, Samuel en Ruth, is zo mogelijk nog smeuïger. Maar maakt dit Kuijer de gedoodverfde winnaar? Het is een veeg teken dat er van de drie verschenen delen maar één genomineerd is. Dit derde deel, dat aanvankelijk ook op de longlist stond, is bij de eindronde over de rand gevallen. Wellicht heeft hierin meegespeeld dat Kuijer bepaald niet de eerste is die de Bijbel vanuit literair perspectief beziet. Ondanks de juichende bewering in De Groene Amsterdammer dat Kuijers bijbelproject 'een volkomen originele onderneming [is] die zijn weerga niet kent', heeft deze Bijbel voor ongelovigen vele voorgangers, meestal geschreven door even ongelovige, dus niet van stichtelijke bijbedoelingen verdachte auteurs. Te denken valt aan het veel geprezen tweedelige De Bijbel volgens Nicolaas Matsier, en aan Er was eens een God, de Bijbel gelezen door de bril van wijlen Jan Blokker en zijn zonen Jan en Bas, aan de allerminst geslaagde Grunbergbijbel, maar ook aan de bijbelse hervertellingen van Nico ter Linden onder de titel Het verhaal gaat en niet te vergeten het hilarische Dames en heren, de Bijbel! van Jonathan Goldstein (God tegen Adam en Eva na de zondeval: 'En nu opgerot met die blote reten van jullie!').

Ernstiger is de beschuldiging van plagiaat die Kuijers project aankleeft. Enkele vertalers van de Nieuwe Bijbelvertaling (NBV) protesteren tegen het feit dat hij teksten daaruit zonder bronvermelding heeft overgenomen en gepresenteerd als eigen bedenksel. Zoals de passage over de Filistijnen die massaal met aambeien worden gestraft nadat zij zich vergrepen aan Israëls Ark des Verbonds. Nu valt er ook voor een herverteller niet te ontkomen aan het nu en dan letterlijk citeren uit de huidige standaardvertaling, in dit geval de NBV, maar met een simpele bronvermelding had dit bezwaar voorkomen kunnen worden. Jury's van literaire prijzen houden niet van gedoe achteraf. Maar het zou jammer zijn als Kuijer door deze kwestie de AKO Literatuurprijs 2014 misloopt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden