Het beste fictiejaar sinds 1969

Aanstaande maandag wordt voor de 37ste maal de belangrijkste literaire prijs van Groot-Brittannië uitgereikt: de Man Booker Prize. Alom lovend besproken boeken van Ian McEwan, Salman Rushdie en J.M....

Bijna elk jaar meldt de juryvoorzitter van de Man Booker Prize dat dekeuze dit jaar buitengewoon moeilijk was vanwege het uitgesproken hogeniveau van de inzendingen, maar dit jaar is er zowaar reden om hem tegeloven. 'Unusually difficult', verzuchtte John Sutherland, emeritushoogleraar Engelse letteren aan University College London enGuardian-columnist op 8 september, toen hij bekend maakte welke zes boekenhet tot de shortlist hadden gebracht.

'Het is nu eenmaal onmogelijk zeventien welgevormde voeten in zesglazen muiltjes te persen', aldus Sutherland, in een verwijzing naar dezeventien-koppige longlist die een maand eerder bekend was gemaakt. 'Hetniveau van de competitie van dit jaar kan worden afgemeten aan het feit datdrie goede boeken van voormalige Man Booker Prize-winnaars uiteindelijkniet werden geselecteerd.'

Die drie boeken zijn Shalimar the Clown van Salman Rushdie (winnaar1981), Saturday van Ian McEwan (winnaar 1998) en Slow Man van J.M. Coetzee(winnaar 1983 en 1999), stuk voor stuk hoogtepunten in indrukwekkendeoeuvres.

Ondanks deze omissies bevat de shortlist dit jaar veel bekende namen.De gevestigde grootheden van de lijst zijn Kazuo Ishiguro (Never Let Me Go)en Julian Barnes (Arthur and George). Daarnaast zijn er de in literairekringen hooggewaardeerde John Banville (The Sea) en Ali Smith (TheAccidental), plus natuurlijk Zadie Smith (On Beauty), Groot-Brittannië'smeest besproken literaire komeet van dit moment. Slechts Sebastian Barry(A Long Long Way) was voor de meeste lezers een nieuwe naam.

Al in de aanloop naar het Booker-circus constateerden diverse criticidat het literaire seizoen 2004-2005 van een buitengewoon niveau was.Voormalig jurylid Jason Cowley sprak deze zomer zelfs van het bestefictiejaar sinds de prijs in 1969 werd ingesteld.

Als verklaring wordt met name gewezen op de gebeurtenissen van 11september en hun nasleep - zoals de oorlogen in Afghanistan en Irak - ,alsook op de tweede immigratiegolf (na die ten gevolge van hetdekolonisatieproces) van asielzoekers in Groot-Brittannië. Aanvankelijkwas er juist de vrees geweest dat 11 september een verlammend effect zouhebben op de literatuur. Fictie was óf irrelevant geworden, óf zou nietin staat zijn de nieuwe, veranderde wereld op een overtuigende wijze weerte geven.

Dat blijkt mee te vallen. Niet alleen in de Verenigde Staten (MichaelCunningham, Jonathan Safran Foer) maar ook in Groot-Brittannië verschenenromans die direct of indirect rekenschap gaven van het gevoel van dreiging,opgeroepen door een combinatie van politiek of moreel extremisme en detoepassing van geavanceerde technologische kennis. David Mitchell schreefmet het vorig jaar genomineerde Cloud Atlas over de teloorgang van debeschaving als gevolg van de immorele toepassing van technologie.

Kazuo Ishiguro's Never Let Me Go gaat in feite over hetzelfde, alverkiest Ishiguro een veel kleiner (maar niet minder indringend) palet danMitchell. Shalimar the Clown van Salman Rushdie beschrijft hoe extremismeen terrorisme ontstaan en waartoe ze kunnen leiden. En dan is er uiteraardIan McEwan's Saturday, de meest nadrukkelijke evocatie van het gevoel vandreiging dat sinds de aanslagen van 11 september onze cultuur doordringt.

Dat de jury er uiteindelijk voor heeft gekozen de laatste twee boekenniet te nomineren, was de afgelopen weken volop stof voor discussie in dewereld van de Britse letteren. Toch meenden verschillende critici dat ernog wel meer bekende namen hadden mogen sneuvelen. D.J. Taylor vond deshortlist 'too full of people you've heard of'. Zijn collega Robert McCrumnoemde de keuze van de jury 'redelijk maar niet geïnspireerd, scrupuleusmaar niet opwindend'. Over de vraag of het niet veeleer de taak van de jurywas een shortlist samen te stellen op basis van literaire kwaliteit dan opnaamsbekendheid of het vermogen opwinding te genereren, werd door de tweecritici niet gesproken.

De zes genomineerde boeken voor de met 50 duizend pond gedoteerdeprijs zijn de afgelopen weken alle in de Volkskrant besproken, variërendvan positief tot uitgesproken enthousiast . In The Sea (Picador, 20,50)laat de Ierse auteur John Banville zijn hoofdpersoon, historicus MaxMorden, na de dood van diens vrouw terugkeren naar het kustplaatsje uitzijn jeugd. 'Weinigen schrijven meeslepender, maar dat is het woord niet',oordeelde Michaël Zeeman. 'Ontluisterender, dat wel.'

A Long Long Way (Faber & Faber, 21,95) van Banville'slandgenoot Sebastian Barry vertelt over Willy Dunne, die op bijna terloopswijze in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog belandt, maar vooraltijdens zijn verlof in Dublin (Paasopstand 1916) zijn illusies verliest.

Ali Smith's The Accidental (Hamish Hamilton, 27,-; De toevallige,Mouria, 19,90) is stilistisch en compositorisch het meest experimenteleboek van de shortlist. Het beschrijft hoe het gezin Smart in zijnvakantiehuisje in Norfolk op een dag bezoek krijgt van een mysterieuze maarbuitengewoon mooie vreemdelinge, die hun schijnbaar vredige bestaanvolledig overhoop haalt.

On Beauty (Hamish Hamilton, 16,30; Over schoonheid, Prometheus, 17,95; verschijnt a.s. maandag) van Zadie Smith, geen familie, is eenexuberante en humoristische vertelling over twee families met onderlingzeer gecompliceerde verhoudingen. Het is deels campusroman, deels eenactuele remake van E.M. Forster's Howards End.

Met Arthur and George (Cape, 19,95; de vertaling verschijnt infebruari) schreef Julian Barnes een van zijn beste romans. Het is een ophistorische feiten gebaseerde verbeelding van een 'EngelseDreyfuss-affaire', waarbij Sherlock Holmes-auteur Arthur Conan Doyle hetopneemt voor de ten onrechte beschuldigde domineeszoon George Edalji.

Kazuo Ishiguro, de enige voormalige winnaar van de zes genomineerdeauteurs, onderstreepte met Never Let Me Go (Faber & Faber, 19,90;Laat me nooit alleen, Atlas, 19,90) nog eens zijn unieke literairetalenten. De schijnbaar als een terugblik op een gelukkige schooljeugdopgezette roman, geeft een onthutsende visie op een maatschappij waarintechnologische en morele ontwikkelingen geen enkele relatie meer hebben.

Hoewel juryvoorzitter Sutherland met nadruk heeft gemeld dat destrijd nog volkomen open ligt en het aanwijzen van een winnaar nog eenharde dobber zal worden, is er wel een berekende gok te maken over dekansen. Dat Sutherland zich bij de bekendmaking van de shortlist lietontvallen dat hij The Accidental een 'taaie' leeservaring had gevondenlijkt weinig goeds te beloven voor de kansen van dit boek. Ook hetjurycommentaar dat was weggelegd voor A Long Long Way ('roept allerleiinteressante spanningen op') heeft iets zuinigs.

Met The Sea komen we meer in de buurt van de kanshebbers, maar hetwat vlakke jury-oordeel 'een opmerkelijke prestatie' klinkt niet als eenomschrijving van een winnaar. En On Beauty? Zou kunnen, mits Sutherland ende zijnen persoon en werk van Zadie Smith kunnen scheiden en haar niet tehard vallen over recente uitspraken in een Amerikaans tijdschrift, die eropneerkwamen dat Engeland een 'weerzinwekkend en angstaanjagend oord' wasgeworden, bevolkt door 'ambitieuze klootzakken'.

Als we de Engelse bookmakers en de lezerspoll op de Booker-websitemogen geloven, wordt de 2005-editie van de Man Booker Prize een two horserace tussen Barnes en Ishiguro, waarbij de eerste de hoogste ogen gooit.Wie beseft dat, voor de bekendmaking van de shortlist, Ian McEwan deabsolute favoriet was, weet dit oordeel op zijn relatieve waarde teschatten.

Toch is er op zuiver literaire gronden veel voor een keuze tussenArthur and George en Never Let Me Go te zeggen. Julian Barnes, ondanks zijnstatus nog nooit met de Booker gelauwerd, zou je de prijs van harte gunnen.Maar Kazuo Ishiguro heeft het beste boek geschreven.

Hans Bouman

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden