interviewAndrea Arnold

‘Het bestaan van melkkoeien is ingericht op het moederen, zonder dat ze daar ooit aan toekomen’

Regisseur Andrea Arnold. Beeld Getty
Regisseur Andrea Arnold.Beeld Getty

Voor haar indringende documentaire Cow, nu te zien op Idfa, volgde de gevierde Engelse cineast Andrea Arnold het leven van melkkoe Luma van heel dichtbij.

Bor Beekman

Alsof een buitenaardse beschaving de koe uit haar natuurlijke omgeving heeft geplukt, om het zwartbonte ras te exploiteren op een andere, door machines beheerste planeet. Die sensatie geeft de documentaire Cow, waarvoor filmmaker Andrea Arnold jarenlang een melkkoe volgde, van zeer dichtbij. Anderhalf uur meekijken in een moderne stal en zuivelboerderij, waar de continu op koehoogte bewegende camera soms ook een trap of kopstoot incasseert van het onrustige dier.

Zie de slurpende zuignappen van het melkstel aan de uiers van de in een cirkel opgestelde dieren, schakels in een geautomatiseerd productieproces. Of de monsterlijke kantelmachine, een metalen behuizing die dient om koeien met een druk op de knop overdwars te leggen, zodat de hoeven kunnen worden geslepen en bekrast.

‘Ja, het heeft wel iets weg van sciencefiction, hè?’, zegt Arnold. De cineast – leren jas, baret op het hoofd – zit in een hotelkamer in Gent, waar haar film eerder dit jaar in voorpremière ging. Binnen de filmwereld is ze vermaard om haar zowel lyrische als sociaal-realistische drama’s over de onderklasse, zoals het Londense coming-of-agedrama Fish Tank en de roadmovie American Honey, waarin een troep van huis weggelopen jongeren (onder wie Shia LaBeouf) door de Midwest trekt en leeft van deur-tot-deurverkoop. Ook regisseerde ze het hele tweede seizoen van de HBO-serie Big Little Lies, met onder anderen Nicole Kidman, Reese Witherspoon en Meryl Streep. Die afleveringen werden nadien, en zonder overleg met Arnold, ‘gestroomlijnd’ door de producent en de regisseur van het eerste seizoen, die terugschrokken voor de rauwe stijl van de Engelse filmmaker. Bij de wereldpremière van Cow in Cannes kapte Arnold vragen over de serie af: ‘Daar ga ik niets over zeggen, behalve dan dat ik er veel van heb geleerd.’

Cow verschijnt in maart in de Nederlandse bioscopen, maar is deze week al te zien op Idfa; Arnold is een van de hoofdgasten van het Amsterdamse documentairefestival en maakt ook deel uit van de jury. Luma, heet de melkkoe die de regisseur uitkoos voor de hoofdrol. Meteen aan het begin bevalt het dier van een kalf, iets wat ze gedurende de documentaire vaker zal doen. En steeds wordt het kalf van haar gescheiden, kort na het eerste contact tussen moeder en pasgeborene, die elkaar nog net wat likjes kunnen geven.

Hoe het zo’n kalfje vergaat zien we ook: het oormerken, het wegschroeien van de hoorns. Maar de camera blijft het dichtst bij Luma, een koe die opvalt in de kudde. Arnold: ‘De mensen van de boerderij waar we draaiden zeiden dat ze vrij pittig was, dat beviel me wel. Een koe met karakter. Ze heeft ook een mooi hoofd: helemaal wit met een klein beetje zwart, een soort zwarte eyeliner. Ze viel op.’ Arnold lacht: ‘Dus we kozen Luma om haar uiterlijk én haar persoonlijkheid.’

Beeld uit de documentaire. Arnold: ‘Het is geen film tegen melkveehouders. De melkvee-industrie bestaat bij de gratie van onszelf, dat vergeten we weleens, of we willen het niet weten.’ Beeld
Beeld uit de documentaire. Arnold: ‘Het is geen film tegen melkveehouders. De melkvee-industrie bestaat bij de gratie van onszelf, dat vergeten we weleens, of we willen het niet weten.’

Had u vooraf een idee waar Cow heen zou gaan?

‘Eerst wilde ik de complete levenscyclus van een koe vastleggen: vijftien jaar lang, van geboorte tot dood, ogen open, ogen dicht. Maar dat was toch... te lang. Dus toen dacht ik: we beginnen met de geboorte van een kalf, volgen de moeder tot de dood, en haar kalf tot dat dan weer voor het eerst bevalt. Geboorte, dood, geboorte – ook de hele cirkel. En zo hebben we Cow ook gefilmd, maar dat werd te tragisch. Het kalf kreeg later als koe een doodgeboren kalf, zo verschrikkelijk treurig... Ik bekeek het materiaal en ik dacht: nee. Ik bedoel, Cow is al zwaar genoeg, zoals-ie nu is. Moeten we over het einde praten?

Nee, laten we dat niet doen.

‘De meeste mensen voelen wel aan waar het heen gaat, denk ik.’

Pas onlangs, na de eerste vertoning op het filmfestival van Londen, raakte Arnold volledig doordrongen van de impact van haar documentaire. ‘Zo’n première in Cannes is stressvol, met allerlei mensen die ik niet ken. Je hebt het na afloop wel een beetje over de film, maar ik voerde nauwelijks echt verdiepende gesprekken. In Londen was dat anders, mijn familie en vrienden waren er ook bij. En ik werd echt overladen met reacties. Ik was tamelijk verbijsterd: er zat iemand in de zaal die flauwviel, iemand die misselijk werd, weer een ander kreeg een paniekaanval, heel wat zaten te snikken.

‘Meerdere mensen schreven me na afloop ook lange e-mails, over hoe ze zich hadden gevoeld na het zien van Cow. Ik moest aan mijn moeder denken, schreef iemand. Een ander, een Amerikaanse, moest bij het zien van de film de hele tijd denken aan het idee dat vrouwen geen zeggenschap hebben over hun lichaam. Ik denk dat er bij het maken, deels onbewust, ook allerlei diepere gevoelens en gedachten van mijzelf zijn doorgesijpeld. Uiteraard gaat de film over Luma, maar er is meer. Nou ja, dat heb ik dus eigenlijk pas net ontdekt. En sommige dingen zijn ook te persoonlijk, daar ga ik niet over praten, dat vind ik te ingewikkeld.’

Arnold groeide op in het plaatsje Dartford, nabij Londen. Kind van een moeder van 16 en een vader van 17, die al vlot weer uit elkaar gingen. Ze verliet het ouderlijk huis al op haar 16de, stopte toen ook met school. Arnold werkte een poosje als danseres voor het programma Top of the Pops en later ook als televisieactrice, maar voelde zich beter op haar gemak achter de schermen. Ze kan wat schichtig overkomen, bij publieke aangelegenheden – op haar hoede. Na een filmstudie in Los Angeles brak ze in 2004 door met haar korte film Wasp, waarvoor ze een Oscar won.

‘Ik zwierf veel rond, als kind. Ik groeide op in een raar huishouden, dus ik trok vaak naar buiten, vond troost en steun in de natuur, bij dieren ook. Ik dacht dan: het maakt niet uit wat er gebeurt, zolang ik dit heb. Niet dat ik het toen al zo onder woorden kon brengen, als kind. Ik voelde het zo aan, instinctief.’

null Beeld Fieke Ruitinga
Beeld Fieke Ruitinga

In Nederland zie je overal koeien. Maar ik geloof niet dat ik me vóór het kijken naar Cow ooit heb afgevraagd hoe het is om een koe te zijn. Of hoe een koe óns ziet.

‘Dat weten we natuurlijk ook niet. Ik probeer ook niet in Luma’s hoofd te kruipen, of te suggereren wat zij denkt. Maar ik kon uit haar gedrag wel het een en ander opmaken. De tweede keer dat er aanstalten worden gemaakt om een kalf bij haar weg te halen, loeit ze bijvoorbeeld geagiteerd, alsof ze weet wat er gaat gebeuren.

‘Ik geloof ook dat Luma zich na een poosje gezien voelde door ons. Dat idee had ik echt, dat ze doorhad dat mijn cameravrouw en ik naar haar keken. Zo van: hallo, daar ben je weer. Gewoonlijk krijgen dieren in zo’n stal niet zo veel aandacht. De boeren zijn daar te druk voor, zij werken met heel veel dieren. En het is wel van betekenis, dat verschil tussen gewoon kijken en iemand écht zien. Al weet ik niet wat het precies betekent voor een koe. Misschien het gevoel dat ze ook deel uitmaakt van onze wereld?’

Wat vonden de melkveehouders uit de film van Cow?

‘Voor hen is het in zekere zin iets vertrouwds. Ze hebben zich geweldig opgesteld en ons alle ruimte geboden. De oudere boer – het is een familiebedrijf – melkt al sinds z’n 8ste koeien. Het verveelde me niet, zei hij na het zien van de film. Hij had verwacht dat het saai zou zijn, die koeien zag hij tenslotte de hele dag al. Dat vond ik een geweldig compliment. Hij noemde Luma een diepe denker, dat vond ik ook wel mooi.

‘Het is geen film tegen melkveehouders. De melkvee-industrie bestaat bij de gratie van onszelf, dat vergeten we weleens, of we willen het niet weten. In de supermarkt koop je melk verpakt in karton, vlees verpakt in plastic: producten die schijnbaar losstaan van de natuur, of eigenlijk van de realiteit.

Klopt het dat u nog even hebt overwogen de documentaire over een kip te laten gaan?

‘Ja, kippen leven negentig dagen, voor ze worden geslacht. Dus ik dacht: dat is een goede tijdslijn voor een film. Ooit hield ik eens een ei vast, dat uitkwam in mijn handpalm. Ik hoorde het kuikentje tikken om de schaal te breken, tiktik-tiktiktik, af en toe even hijgen, en weer tiktiktik. Urenlang. Eigenlijk zou iedereen dat eens moeten ervaren: hoe hard zo’n kuiken werkt om aan het leven te beginnen. En als dat kuiken een haan is, gaat-ie rechtstreeks de shredder in. Dat is droevig, toch? Die enorme wens om te leven, en dan meteen: hup, weg. Misschien maak ik hem nog eens, die kippenfilm. Kippen hebben echt een persoonlijkheid.’

Waarom dan toch een koe?

‘Omdat melkveekoeien zo’n omvangrijk werkzaam leven hebben. En ook het feminiene aspect van melkkoeien trok me aan. Iemand stuurde een tweet rond: dat Cow het meest feministische is wat ze ooit had gezien. Die koeien hebben in feite een volledig maternaal bestaan: ze geven hun hele leven melk; normaal doen koeien dat alleen als ze een kalf hebben en maar voor korte duur. En ze zijn óf drachtig, óf bezig drachtig te raken, maar tegelijkertijd hebben ze geen band met hun kalveren. Alles aan hun bestaan is ingericht op het moederen, zonder dat ze daar ooit aan toekomen.’

De interactie van Luma met een stier, als de boeren in Cow haar laten dekken, is opvallend teder. Arnold lacht. ‘Dat is wel een sigarettenmoment, hè?’

Luma’s hoofd op die schouder van de stier, na afloop. Zo heb ik dat nooit eerder gezien in een dierenfilm.

‘Allemaal in één opname, exact hoe het echt ging. Zo lief, zoals ze met elkaar omgaan. Dat snuffelen aan elkaar... Ook het vuurwerk dat je ziet aan het eind van de scène, buiten, in de lucht boven de boerderij: dat was er dus toevallig echt, die nacht. Net Hollywood, voor Luma. Heel eventjes.’

Meer dierendocu’s

Naast Cow zijn er nog meer dierendocumentaires te zien op Idfa. De korte film Herd (35 minuten) is een invoelend portret van de 10-jarige Na’ama uit Israël, die haar vader kordaat bijstaat op zijn schapenboerderij, maar al die dieren eigenlijk een beter lot toewenst. Ook aanbevolen: The Velvet Queen (92 minuten), waarin natuurfotograaf Vincent Munier en schrijver Sylvain Tesson in het schitterend woeste berggebied van Tibet op zoek gaan naar het schuwe en zeldzame sneeuwluipaard.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden