Het belangrijkste schilderij van Spanje: vuur en verwoesting in Guernica

Tachtig jaar geleden maakte Picasso Guernica, over de Spaanse Burgeroorlog. Als eerbetoon is er nu een tentoonstelling in Madrid. Volgens de samenstellers was de kunstenaar al langer bezig met oorlogsleed.

Bezoekers tijdens de opening van de tentoonstelling. Beeld afp
Bezoekers tijdens de opening van de tentoonstelling.Beeld afp

Guernica, het grote icoon van de 20ste eeuw, van de pijn en vernietiging van oorlog: precies tachtig jaar geleden schilderde Pablo Picasso zijn beroemdste werk. Maar wat deed hij daarvoor, en wat daarna? Een expositie in het Museo Reina Sofía in Madrid laat de weg zien die de Spaanse schilder aflegde naar Guernica.

Een belangrijker schilderij dan Guernica is er voor Spanje niet. Picasso verbeeldt de horror van dat eerste bombardement op onschuldige burgers, tijdens de Spaanse Burgeroorlog. De Baskische stad werd in 1937 gebombardeerd door Duitse vliegtuigen die de latere dictator Francisco Franco hielpen.

Wie deze gruwelen ziet, snapt dat de wonde van de oorlog Spanje bleef tekenen, gedurende de hele vorige eeuw en tot de dag van vandaag. Guernica is tegenwoordig het meest bezochte schilderij van het land. Het Reina Sofía trok vorig jaar 3,6 miljoen bezoekers - méér dan het Museo del Prado, en dat in het jaar van de grote tentoonstelling over Jeroen Bosch.

Het museum voor moderne kunst brengt tot september een groots eerbetoon aan het schilderij en zijn schilder. Guernica is waar het altijd is, maar wordt nu omringd door 180 verwante kunstwerken. Uit de hele wereld werden schilderijen naar Madrid gehaald. Ook haalde het museum alle schetsen die Picasso maakte voor het schilderij uit de opslag.

De ontwerpers van de tentoonstelling, het Engels-Amerikaanse echtpaar Timothy J. Clark en Anne Wagner betogen dat het startpunt van Guernica ruim een decennium eerder ligt. De schilder zou al in de jaren vóór Guernica al de ingrediënten op tafel hebben gelegd waaruit hij later zijn extract van het menselijk lijden zou trekken.

Het begint vrolijk en zorgeloos in de jaren twintig, met kubistische werken. Mandolines en gitaren, een fruitschaal of een schilderspalet. Altijd binnen, in de beschutte omgeving van een kamer.

Maar dan, twaalf jaar voor Guernica, neemt Picasso's kunst een radicale wending. Plotseling komt het geweld, de angst en de pijn de schilderijen binnen. Het keerpunt wordt gevormd door De drie danseressen, het schilderij dat Picasso zelf zijn beste vond, beter dan Guernica. 'Het is realistischer', vond hij.

Spaanse koning Juan Carlos I (m), Koningin Sophia (r) en directeur van het Queen Sophia Museum, Manuel Borja-Villel (l), voor de 'Drie Danseressen' Beeld epa
Spaanse koning Juan Carlos I (m), Koningin Sophia (r) en directeur van het Queen Sophia Museum, Manuel Borja-Villel (l), voor de 'Drie Danseressen'Beeld epa

'Mogelijk begint Picasso dan de Eerste Wereldoorlog te verwerken', denkt Clark. Daarna volgen er portretten van vrouwen, allemaal met verwrongen gezichten, nauwelijks herkenbaar als menselijke wezens. Het zijn die vrouwen die terechtkomen in Guernica. Zijn ze echt willoze slachtoffers? Niet volgens Anne Wagner. Zij ziet wapens in de borsten van de vrouwen. Maar dat past niet bij de rol die Picasso vrouwen tot dan toe heeft toegedicht. Wat ook opvalt: binnen is het niet meer veilig. Die beschermde wereld met gitaren en hooguit een briesje in de gordijnen wordt ruw doorbroken door vuur en verwoesting. Het is niet eens duidelijk of Guernica zich binnen of buiten afspeelt.

In Madrid blijkt ook dat Guernica op een belangrijk punt verschilt van de eerdere Picasso's. Het is een van de weinige schilderijen die getuigen van maatschappelijk engagement. Zelf zei Picasso ook dat hij zich meer interesseerde in thema's als geboorte, zwangerschap, lijden, het liefdespaar, de dood, rebellie, misschien de kus.

Ondertussen vervulde Guernica zijn maatschappelijke rol. Het schilderij ging op reis over de wereld, met als doel geld op te halen voor Spaanse vluchtelingen. Picasso verordonneerde dat het pas terug mocht naar Spanje bij het aanbreken van de democratie. Dat gebeurde in 1981. Ook dat maakt dit schilderij voor Spanje zo belangrijk: de terugkeer van de Guernica symboliseerde het einde aan het geweld en de onderdrukking die het land een groot deel van de eeuw in zijn greep had gehouden.

Picasso's Path to Guernica, Pity and Terror, t/m 4/9, Museo Reina Sofia, Madrid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden