het begon met een muis

In het Parijse Grand Palais kun je zien hoe Europees de films van Walt Disney zijn, én hoe Amerikaans alle prullaria uit Disneyland....

Het is voor sommige Parijse museumbezoekers nog choquant: populaire films met Sneeuwwitje, Pinocchio, Assepoester en Mickey Mouse op grote beeldschermen in het Grand Palais, ‘de tempel van de klassieke kunst’. Zelfs de organisatoren van de tentoonstelling Il était une fois Walt Disney – Aux sources de l’art des Studios Disney zijn geschrokken van hun durf. De curator van de expositie, Bruno Girveau, haast zich in de catalogus aan het grote publiek uit te leggen ‘waarom Disney een van de grote figuren uit de kunst van de vorige eeuw’ was en ‘hoe de Europese kunst hem heeft beïnvloed’.

Laag werd lange tijd niet tot hoog toegelaten. Met Disney-films is het niet anders. Natuurlijk is een tentoonstelling over de inspiratiebronnen van zijn comics en films of over de niet onbesproken figuur ‘Disney’ een niet gemakkelijke opgave. Aanvankelijk, tot de jaren dertig, werd Walt Disney (1901-1966) in veel culturele kringen begroet als een vernieuwer en een verfrissende durver; na die tijd werd hij door velen uitgespuugd omwille van zijn conformisme en zoetsappigheid, en vooral ook omwille van zijn anti-communisme en zijn uitgesproken sympathie voor Joseph McCarthy die een ware heksenjacht in Hollywood heeft ontketend en veel cineasten het brood uit de mond gestoten heeft.

De expositie toont, verspreid over een vijftiental zalen, hoe Disney in al zijn tekeningen en films de sprookjes, verhalen, decors en personages van anderen heeft hergebruikt en hoe die beelden weer andere kunstenaars als Salvador Dalí of Andy Warhol hebben geïnspireerd. In het Grand Palais zijn schilderijen bijeengebracht van oude meesters als Pieter Brueghel de Jonge, doeken van Roy Lichtenstein, maar ook werken van Claes Oldenburg, Christian Boltanski, David Mach en Bertrand Lavier. Maar bovenal laat de tentoonstelling zien hoe Europees Disney in zijn verbeeldingskracht georiënteerd was, hoe hij uit platenboeken van Europese kunstenaars heeft gekopieerd en waarom hij vooral ook Europese tekenaars voor het studiowerk heeft gerekruteerd.

Het is allemaal met een muis begonnen, een ‘vermenselijkte’ muis in Steamboat Willie in 1928. Op de tentoonstelling, die ook naar het Canadese Montréal reist, hangt een schilderij, Le Rat qui s’est retiré du monde, van de 19de-eeuwse Franse schilder Philippe Rousseau: de afgebeelde ratten en muizen lopen rechtop, de oudste met een stok in het rechter- en een hoed in het linkerpootje. Bij Disney hebben zulke afbeeldingen, die hij tijdens de Eerste Wereldoorlog in Frankrijk moet hebben gezien, meegespeeld in de creatie van Mickey. De manier waarop net andersom Europese kunstenaars als Heinrich Kley, Grandville en Honoré Daumier in hun prenten de mensen – ook politici en notabelen – ‘verdierlijkten’, maakte grote indruk op de jonge Disney en later ook op Ub Iwerks (1901-1971) die de muis leven inblies. Al gauw creëerden Disney en Iwerks een hele zoölogische ‘tableau de la troupe’ voor hun verhalen: Minnie, Donald, Oswald, Dingo of hoe ze ook mogen heten. Hun antropomorfe dieren, die zich gedragen en spreken als mensen, waren zo uit de fabelboeken van Aesopus, La Fontaine en Gustave Doré tevoorschijn getoverd, met al hun trekkebekken en gekke sprongen. De autodidact Disney, die hield van vaudeville, film en strips, zag al gauw brood – zeg maar goed besmeerd brood – in zijn muis.

In de vriendelijke – en dit keer om begrijpelijke redenen ook ‘kindvriendelijke’ – opstelling loopt de toeschouwer tussen hoog opgehangen beeldschermen. Je waant je in de bioscoop. In vitrines liggen de boeken die Disney in de jaren twintig tijdens zijn reizen in Europa had gekocht, hele collecties geïllustreerde klassieken. Hij verzamelde die boeken voor zijn grote studiobibliotheek als ‘voorbeeldboeken’ met door zijn medewerkers na te volgen patronen en modellen. Voor het eerst worden ook zoveel tekeningen, schetsboeken en storyboards getoond, de hele ontstaansgeschiedenis van Sneeuwwitje en de zeven dwergen (1937) tot Jungle Book (1967), telkens in samenhang met andere prenten en ook schilderijen. Van de zeventien films, die Walt Disney tijdens zijn leven ‘produceerde’, zijn er veertien met onmiskenbaar Europese invloeden uit de literatuur, de beeldende kunst, film en muziek.

Het dorp van Pinocchio is het middeleeuwse Rothenburg in Beieren, het kasteel in De schone slaapster heeft Disney uit de miniaturen van Très Riches Heures du duc de Berry geplukt en het huisje van Sneeuwwitje had Pieter Breughel de Jonge al omstreeks 1620 geschilderd. Hij bestudeerde de ontwerptekeningen van een Viollet-le-Duc, maar ook de extravagante architectuur van Neuschwanstein, het Beierse kasteel van Ludwig II.

Weliswaar is Disney hét symbool van de Amerikaanse massacultuur, maar zijn oeuvre is duidelijk doordrenkt van Europese beelden en opvattingen. Hij ‘citeert’ ook uit Europese films, uit Friedrich Wilhelm Murnau’s Faust, eine deutsche Volkssage, Paul Leni’s Das Wachsfigurenkabinet en Der Golem van Paul Wegener en Henrik Galeen in ‘Fantasia’, uit Fritz Langs Metropolis in ‘Sneeuwwitje’ en uit Das Kabinett des Dr Caligari van Robert Wiene in ‘Pinocchio’. Eigenlijk heeft Disney – en daarin heeft de kritiek gelijk – niet alleen die bronnen ‘geplunderd’, maar veel erger: hij heeft die filmbeelden van een Lang of een Wiene, of die spotprenten van een Daumier of een Grandville, ‘door de molen van het puritanisme gehaald’ (om criticus Philippe Dagen van Le Monde te parafraseren). Zijn geleende Europese iconografie is één en al een Amerikaans Disneyland geworden, een wereld die de Firma Disney vervolgens weer naar Europa heeft geëxporteerd. De kinderen die nu in het Grand Palais door die fantasiewereld lopen, treffen er tussen films, tekeningen en schilderijen ook de symbolen van het succes aan – de Oscars – en de prullaria en souvenirs van Disneyworld. Misschien, is er tussen high en low een veel groter onderscheid dan de organisatoren van Il était une fois Walt Disney konden of wilden vermoeden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden